नेपालमा बीमा

नेपाल बीमा प्राधिकरण (NIA), नेपाल बीमा प्राधिकरण, ले बीमा ऐन २०७९ र बीमा नियमावली २०८१ अन्तर्गत इजाजतप्राप्त बीमक र मध्यस्थकर्तालाई नियमन र सुपरिवेक्षण गर्छ। यसले इजाजतपत्र जारी र नवीकरण गर्छ, प्रदायकको निरीक्षण गर्छ, पोलिसीधारकको अधिकार संरक्षण गर्छ र उजुरी तथा विवाद हेर्छ। NIA को दर्ता सूचीले जीवन, निर्जीवन, लघुजीवन, लघु निर्जीवन र पुनर्बीमा व्यवसाय छुट्याउँछ। अनुसन्धानको समयमा यसको गृहपृष्ठमा 14 जीवन र 14 निर्जीवन बीमक सूचीबद्ध थिए, तर गाभिने वा इजाजत परिवर्तन हुन सक्ने भएकाले हालको सूची नै भरपर्दो जाँच हो। निजी बीमाले जीवन, म्यादी जीवन, बचतसहितका लाभ, दुर्घटना, गम्भीर रोग, सम्पत्ति, कृषि, पशुधन, जडीबुटीसम्बन्धी जोखिम र अन्य निर्जीवन क्षति समेट्न सक्छ। वैदेशिक रोजगार म्यादी जीवन बीमाले रोजगारीसँग जोडिएको विशेष आवश्यकता पूरा गर्छ। लघुबीमा कम मूल्यको सुरक्षा र व्यापक पहुँचका लागि डिजाइन गरिएको औपचारिक इजाजतप्राप्त माध्यम हो। पुनर्बीमाले बीमकलाई आफ्नै जोखिमको केही हिस्सा अर्को बीमकमा सार्न दिन्छ। पोलिसीमा सामान्यतया बीमित रकम, प्रिमियम, अवधि, अपवाद, प्रतीक्षा वा ग्रेस अवधि, कटौतीयोग्य रकम, मनोनीत व्यक्ति वा लाभग्राहीका नियम, रद्द गर्ने सर्त र दाबी प्रक्रिया उल्लेख हुन्छ। सामाजिक सुरक्षा कोष (SSF), सामाजिक सुरक्षा कोष, ले सामान्य व्यावसायिक पोलिसी नभई योगदानमा आधारित कानुनी सुरक्षा दिन्छ। यसका योजनामा चिकित्सा तथा स्वास्थ्य सेवा, मातृत्व, दुर्घटना, अशक्तता, वृद्धावस्था, आश्रित परिवार र बेरोजगारी सुरक्षा पर्छन्। औपचारिक क्षेत्रमा योगदानकर्ताले आधारभूत पारिश्रमिकको 11% र रोजगारदाताले 20% तिर्छ; जम्मा मासिक योगदान 31% हुन्छ। वैदेशिक रोजगार, स्वरोजगार र अनौपचारिक क्षेत्रका माध्यममा अलग नियम लागू हुन्छन्। वैदेशिक रोजगार योगदान लागू न्यूनतम आधारभूत पारिश्रमिकको 21.33% हुन्छ। ढिलो वा छुटेको योगदानमा 10% ब्याज लाग्न सक्छ र SSF नियमअनुसार लाभबाट वञ्चित हुन सक्छ। स्वास्थ्य बीमा बोर्ड (HIB), स्वास्थ्य बीमा बोर्ड, ले स्वास्थ्य बीमा ऐन २०७४ अन्तर्गत नेपालको सरकारी सामाजिक स्वास्थ्य बीमा सञ्चालन गर्छ। यसले परिवार एकाइको मोडेल अपनाउँछ। एकदेखि पाँच सदस्य भएको परिवारले NPR 3,500 तिरेर NPR 100,000 को लाभ कोष पाउँछ; थप प्रत्येक सदस्यले योगदानमा NPR 700 र लाभ कोषमा NPR 20,000 थप्छ, अधिकतम NPR 200,000 सम्म। कोष परिवार एकाइको हुन्छ र अर्को अवधिमा सर्दैन। अति गरिब परिवार, पूर्ण अशक्तता भएका व्यक्ति र तिनका परिवार, HIV, बहुऔषधि प्रतिरोधी क्षयरोग वा कुष्ठरोग भएका व्यक्ति, 70 वर्ष वा सोभन्दा माथिका व्यक्ति तथा केही अन्य समूहले राज्यबाट खर्च व्यहोर्ने वा निःशुल्क पहुँच पाउन सक्छन्। महिला सामुदायिक स्वास्थ्य स्वयंसेविका र तिनका परिवारले 50% छुट पाउँछन्। 15 भन्दा बढी शय्या भएका प्रदायकमा 10% वा 20% सहभुक्तानी लागू हुन सक्छ; आकस्मिक र आधारभूत सेवाजस्ता अपवाद हुन्छन्। HIB दर्तामा वडा दर्ता सहयोगी, HIB ई-पोर्टल, नागरिक एप, ConnectIPS, eSewa वा Khalti प्रयोग हुन सक्छ। सम्बन्धित चक्रभन्दा कम्तीमा एक महिनाअघि नवीकरण गर्नुपर्छ। HIB योग्यता र लाभ निजी पोलिसीअन्तर्गतका अधिकारभन्दा अलग हुन्। निजी बीमकले HIB वा SSF लाई स्वतः प्रतिस्थापन गर्दैन र HIB वा SSF मा सहभागी हुँदैमा सबै निजी बीमा लाभ स्वतः पाइँदैन। आर्थिक वर्ष 2081/82 का लागि NIA सूचकले कुल प्रिमियम NPR 227.18 अर्ब देखाए, जसमा जीवन बीमाको NPR 182.27 अर्ब र निर्जीवन बीमाको NPR 44.91 अर्ब थियो। वैदेशिक रोजगार पोलिसीबाहेक जीवन बीमा पहुँच 39.99% र तिनलाई समेट्दा 48.33% थियो। कुल बीमा पहुँच GDP को 3.72% थियो—जीवन 2.98% र निर्जीवन 0.74%—जबकि कुल बीमा घनत्व NPR 7,396.17 थियो। यी तथ्याङ्कले जीवन बीमाको प्रभुत्व देखाउँछन्, जबकि सम्पत्ति, कृषि, पशुधन र अन्य निर्जीवन सुरक्षा व्यवहारिक आवश्यकता रहन्छन्। बीमा लिनुअघि NIA बाट बीमक र मध्यस्थकर्ताको इजाजत पुष्टि गर्नुहोस्। एजेन्टको व्याख्यामा मात्र भर नपरी पोलिसी तालिका पढ्नुहोस्। बीमित रकम, प्रिमियमको देय मिति, अवधि, अपवाद, प्रतीक्षा वा ग्रेस अवधि, कटौतीयोग्य रकम, मनोनीत व्यक्ति, नवीकरण, पोलिसी निष्क्रिय हुने, पुनःसक्रिय गर्ने, समर्पण, भुक्तानीसहित कायम र रद्द गर्ने सर्त जाँच्नुहोस्। निजी प्रिमियम उत्पादन, जोखिम, बीमित रकम, अवधि र जोखिम मूल्याङ्कनमा निर्भर हुन्छ, त्यसैले एउटै सार्वभौमिक प्रिमियम छैन। NIA सर्तअनुसार इजाजतविहीन प्रदायकसँगको व्यवस्था वा विदेशमा गरिएको बीमा सम्झौता गैरकानुनी हुन सक्छ। दाबी गर्दा लागू माध्यमबाट सम्बन्धित बीमक, HIB वा SSF लाई जानकारी दिनुहोस् र पोलिसी वा योजनाको म्याद पालना गर्नुहोस्। क्षतिग्रस्त सम्पत्ति र अन्य प्रमाण सुरक्षित राख्नुहोस्। जोखिमअनुसार पोलिसी वा प्रमाणपत्र, परिचय कागजात, दाबी फाराम, प्रिमियम भुक्तानी प्रमाण, चिकित्सा वा मृत्यु अभिलेख, प्रहरी वा आगलागी प्रतिवेदन र सर्वेक्षण प्रतिवेदन चाहिन सक्छन्। निर्जीवन दाबीका लागि इजाजतप्राप्त सर्भेयरको मूल्याङ्कन चाहिन सक्छ। व्यावसायिक बीमकले उजुरी समाधान नगरे पहिले बीमकमा उजुरी दिनुहोस् र त्यसपछि NIA को गुनासो वा उजुरी माध्यम प्रयोग गर्नुहोस्। NIA ले आफ्नो अधिकारक्षेत्रभित्र बीमित र बीमकबीचको दायित्व निर्णय गरी विवाद समाधान गर्न सक्छ। सबै पोलिसीमा एउटै दाबी म्याद लागू हुँदैन। बीमा परिवर्तन गर्दा नवीकरण, पोलिसी संशोधन, मनोनीत व्यक्ति परिवर्तन, पोलिसी निष्क्रिय र पुनःसक्रिय गर्ने, समर्पण वा भुक्तानीसहित कायम गर्ने काम हुन सक्छ। निजी बीमक परिवर्तन गर्दा सामान्यतया नयाँ जोखिम मूल्याङ्कन चाहिन्छ र पोर्टेबिलिटी स्वतः हुँदैन। कानुनी योजनाका आफ्नै योगदान, योग्यता र नवीकरण नियम हुन्छन्। गाभ्ने वा हस्तान्तरणका कारण हुने व्यवसाय वा योजना परिवर्तन NIA स्वीकृति र लागू निर्देशनको अधीनमा हुन्छ।