नेपालमा लगानी

उपयुक्त लगानी उद्देश्य, समयावधि, नगदमा पहुँचको आवश्यकता, जोखिम वहन क्षमता, मुद्रा जोखिम र प्रतिफलको अपेक्षित स्रोतमा निर्भर हुन्छ। प्रतिफल लाभांश, ब्याज, पूँजीगत लाभ, भाडा आम्दानी, व्यवसायको आय वा परिसम्पत्तिको दीर्घकालीन मूल्यवृद्धिबाट आउन सक्छ। मुद्रास्फीति, नेपाली रुपैयाँमा परिवर्तन, कर र परिसम्पत्ति बेच्न लाग्ने समयले नतिजालाई असर गर्छ। औपचारिक वित्तीय बजारका लगानीमा सूचीकृत सेयर, प्रारम्भिक र थप सार्वजनिक निष्कासन, हकप्रद सेयर, बोनस सेयर, कम्पनीका ऋणपत्र, डिबेन्चर, म्युचुअल फन्डका एकाइ र सरकारी प्रतिभूति पर्छन्। म्युचुअल फन्ड खुलामुखी वा बन्दमुखी हुन सक्छन्। हरेक फन्डलाई समान नठानी फन्डको कार्यादेश, खुद सम्पत्ति मूल्य, शुल्क, तरलता, अवधि पूरा हुनुअघि बेच्न पाउने सर्त र फन्ड व्यवस्थापक तुलना गर्नुहोस्। ट्रेजरी बिल २८, ९१, १८२ वा ३६४ दिनका लागि जारी हुन्छन्। विकास ऋणपत्रको अवधि प्रायः ३ देखि १५ वर्ष हुन्छ। नागरिक बचतपत्र, वैदेशिक रोजगार बचतपत्र र नेपाल राष्ट्र बैंकका ऋणपत्रका आफ्नै योग्यता तथा निष्कासन सर्त हुन्छन्। नेपाल धितोपत्र बोर्ड (SEBON) ले प्रतिभूति बजार, इजाजतपत्र, खुलासा र लगानीकर्ताका उजुरी नियमन गर्छ। नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (NEPSE) ले सूचीकृत प्रतिभूतिको विनिमय र कारोबार वातावरण उपलब्ध गराउँछ। सिडिएस एन्ड क्लियरिङ लिमिटेड (CDSC) ले अभौतिक प्रतिभूति धारण, क्लियरिङ र सेटलमेन्टमा सहयोग गर्छ। डिम्याट वा BO खाताले प्रतिभूति विद्युतीय रूपमा अभिलेख गर्छ। मेरोसेयरले लगानीकर्तालाई आफ्नो धारण र कम्पनीका कार्यसम्बन्धी सेवामा पहुँच दिन्छ। निक्षेप सदस्य (DP) ले डिम्याट र मेरोसेयरसम्बन्धी सेवा दिन्छ। इजाजतप्राप्त ब्रोकर वा पुँजीबजार कम्पनीले कारोबार खाता र TMS आदेश प्रणाली उपलब्ध गराउँछ। सार्वजनिक निष्कासनका लागि सामान्यतया स्वीकृत बैंक वा वित्तीय संस्थामार्फत C-ASBA प्रयोग हुन्छ। बिक्रीका लागि EDIS निर्देशन चाहिन्छ र CDSC सेटलमेन्ट सामान्यतया T+2 मा हुन्छ। रजिस्ट्रार र हस्तान्तरण अभिकर्ताले वितरण तथा अन्य कम्पनीसम्बन्धी काम सम्हाल्छन्। खरिदको निर्णय गर्नुअघि विवरणपत्र, लेखापरीक्षण भएका वित्तीय विवरण, सूचीकृत तथा खुलासा स्थिति, स्वामित्व संरचना, सुशासन, ऋण दायित्व, करार सर्त, क्रेडिट रेटिङ, शुल्क, कारोबारको मात्रा, खरिद–बिक्री मूल्यको अन्तर र सेटलमेन्ट व्यवस्था जाँच्नुहोस्। विगतको लाभांशले भविष्यको लाभांश प्रत्याभूत गर्दैन। IPO स्वतः सस्तो हुँदैन र NEPSE को एउटै सेयरले विविधीकृत पोर्टफोलियो बनाउँदैन। विविधीकरण जारीकर्ता, क्षेत्र, अवधि, इक्विटी र स्थिर आय, तथा तरलताका तहहरूमा गर्न सकिन्छ। सरकारी प्रतिभूतिले निजी जारीकर्ताको तुलनामा केही ऋण जोखिम घटाउन सक्छन्, तर ब्याजदर, मुद्रास्फीति, तरलता र मुद्रा जोखिम रहन्छ। नेपाल राष्ट्र बैंकको अनलाइन बोलकबोल प्रणाली वा विशेष खुद्रा निष्कासनमार्फत पहुँच हुन सक्छ। निष्कासन सूचनाले योग्यता, आवेदन प्रक्रिया, अवधि, प्रतिफल र दोस्रो बजारमा खरिदबिक्रीको व्यवस्था निर्धारण गर्छ। जग्गा र घर छुट्टै लगानी श्रेणी हुन्। खरिदकर्ताले भूमि व्यवस्थापन तथा अभिलेख विभाग र सम्बन्धित मालपोत कार्यालयमार्फत स्वामित्व हक र स्वामित्वको शृङ्खला जाँच्नुपर्छ। साथै कर चुक्ता, भूउपयोग वा क्षेत्र निर्धारण स्थिति, नक्सा, धितो, अन्य भार र दर्ता विवरण पनि जाँच्नुपर्छ। दर्ता शुल्क र सेवा शुल्क सम्पत्तिको प्रकार, प्रदेश र स्थानीय तहअनुसार फरक हुन्छन्। घरजग्गाबाट प्रयोग, भाडा वा मूल्यवृद्धि हुन सक्छ, तर विनिमयमा कारोबार हुने प्रतिभूतिभन्दा कम तरल हुन्छ र स्वामित्व हक, दर्ता, भूउपयोग, निर्माण, कर तथा बिक्रीसम्बन्धी जोखिम हुन सक्छ। वैदेशिक लगानी समावेश भएको घरजग्गा व्यवसाय प्रतिबन्धित वा निषेधित हुन सक्छ, त्यसैले सम्पत्तिको स्वामित्व र विदेशी लगानी भएको घरजग्गा व्यवसायका नियम छुट्टाछुट्टै जाँच्नुपर्छ। निजी वा सूचीकृत नभएको कम्पनी, कृषि, पर्यटन, जलविद्युत्, सूचना प्रविधि, उत्पादन वा सार्वजनिक–निजी साझेदारीमा लगानी प्रायः परियोजना वा क्षेत्रविशेषमा आधारित हुन्छ। यो मानकीकृत खुद्रा प्रतिभूति किन्नुजस्तै होइन। कम्पनीका कागजात, स्वीकृति, स्वामित्व अधिकार, सुशासन, वित्तपोषण, परियोजना अनुमति, हस्तान्तरणमा प्रतिबन्ध, नगद प्रवाहका अनुमान र बाहिरिने व्यवस्था जाँच्नुहोस्। निजी लगानीमा खुलासा सीमित हुन सक्छ र सजिलै उपलब्ध बजार मूल्य नहुन सक्छ। प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानीमा छुट्टै अनुपालन प्रक्रिया लागू हुन्छ। उद्योग विभागले विदेशी लगानीको स्वीकृति हेर्न सक्छ भने ठूला परियोजनामा लगानी बोर्ड नेपाल सान्दर्भिक हुन सक्छ। विदेशी लगानी तथा प्रविधि हस्तान्तरण ऐन २०१९ र औद्योगिक व्यवसाय ऐनले ढाँचा निर्धारण गर्छन्। सामान्य प्रक्रिया स्वीकृति, कम्पनी स्थापना, PAN वा VAT दर्ता र उद्योग दर्ता हो। लागू हुने अवस्थामा स्वीकृतिपछि उद्योग दर्ता सामान्यतया ३५ दिनभित्र गर्नुपर्छ। उद्योग विभागमा राखिने फिर्ता हुने धरौटी NPR 20,000 हो र लागू सर्तअनुसार व्यवसाय सञ्चालन सुरु भएपछि फिर्ता हुन्छ। कानुनी सर्त पूरा हुँदा अधिकतम १५ दिनभित्र स्वीकृति जारी हुन सक्छ, तर प्रस्तावअनुसार क्षेत्रगत प्रतिबन्ध, न्यूनतम आवश्यकता र जिम्मेवार स्वीकृति निकाय जाँच्नुपर्छ। विदेशी पूँजी उचित बैंकिङ माध्यमबाट भित्र्याउनुपर्छ र विदेशी लगानीको लेखाङ्कनका लागि नेपाल राष्ट्र बैंकमा अभिलेख गर्नुपर्छ। सेयर हस्तान्तरण, लाभांश भुक्तानी र रकम फिर्ता लैजाँदा स्वीकृति, प्रतिवेदन र विदेशी विनिमय प्रक्रिया आवश्यक हुन सक्छ। विदेशी नागरिक, विदेशमा बस्ने नेपाली नागरिक र गैरआवासीय लगानीकर्ताका लागि सबैमा लागू हुने एउटै पोर्टफोलियो पहुँच नियम छैन। रकम पठाउन वा सम्पत्ति किन्नुअघि हालका NRB, NRN र विदेशी लगानीका आवश्यकताहरू जाँच्नुहोस्। नेपाली बासिन्दाले सामान्यतया बाहिर लगानी गर्न प्रतिबन्ध सामना गर्छन्; सीमित अपवादबारे कारोबारअघि NRB सँग पक्का गर्नुपर्छ। नेपाल राष्ट्र बैंकले क्रिप्टोकरेन्सी, भर्चुअल मुद्रा, NFT, डिजिटल परिसम्पत्ति, DeFi, नेटवर्क मार्केटिङ र Hyper Fund जस्ता योजनालाई नेपालमा गैरकानुनी वा कानुनी मान्यता नभएको भनी उल्लेख गरेको छ। विदेशी प्लेटफर्मबाट खरिद गर्दा नेपाली विदेशी मुद्रा वा अन्य कानुनी प्रतिबन्ध हट्दैनन्। यस्ता गतिविधिमा कारबाही, ठगी, अभिरक्षा, साइबर, मुद्रा र सम्पूर्ण लगानी गुम्ने जोखिम एकसाथ हुन सक्छ, त्यसैले तिनलाई नेपालमा कानुनी लगानी श्रेणी नठान्नुहोस्। लगानीकर्ता सही KYC र वास्तविक लाभग्राहीको विवरण, रकमको स्रोत अभिलेख, कर, सेटलमेन्ट निर्देशन र बजार आचरणका नियम पालना गर्न जिम्मेवार हुन्छन्। बजारमा हेरफेर र भित्री कारोबार निषेधित छन्। खर्चमा ब्रोकर, कारोबार, SEBON, क्लियरिङ, DP, मेरोसेयर, रजिस्ट्रार, निष्कासन, बैंक, दर्ता र सेवा शुल्क पर्न सक्छन्। पूँजीगत लाभ वा अन्य करको व्यवस्था हालको आयकर ऐन र आर्थिक ऐन, लगानीकर्ताको हैसियत, साधन र कहिलेकाहीँ लगानी राखिएको अवधिमा निर्भर हुन्छ। शुल्क, करदर, योग्यता र निष्कासनका सर्त परिवर्तन हुन सक्ने भएकाले जिम्मेवार निकाय वा इजाजतप्राप्त सेवा प्रदायकसँग हालको विवरण पक्का गर्नुहोस्।