नेपालमा लगानी

उपयुक्त लगानी लक्ष्य, अवधि, नगदमा पहुँचको आवश्यकता, जोखिम वहन क्षमता, मुद्राको उतारचढाव र अपेक्षित प्रतिफल स्रोतमा निर्भर गर्छ। प्रतिफल लाभांश, ब्याज, पूँजीगत लाभ, भाडा आम्दानी, व्यवसाय आम्दानी वा सम्पत्तिको दीर्घकालीन मूल्यवृद्धिबाट आउन सक्छ। मुद्रास्फीति, नेपाली रुपैयाँमा हुने परिवर्तन, कर र सम्पत्ति बेच्न लाग्ने समयले नतिजामा असर गर्छ। औपचारिक वित्तीय बजारका लगानीमा सूचीकृत सेयर, प्रारम्भिक र थप सार्वजनिक निष्कासन, हकप्रद सेयर, बोनस सेयर, कर्पोरेट बन्ड, डिबेन्चर, म्युचुअल फन्डका एकाइ र सरकारी धितोपत्र पर्छन्। म्युचुअल फन्ड खुलामुखी वा बन्दमुखी हुन सक्छन्। हरेक फन्डलाई समान नठानी फन्डको लगानी आदेश, खुद सम्पत्ति मूल्य, शुल्क, तरलता, रोक्का अवधि र फन्ड व्यवस्थापक तुलना गर्नुहोस्। ट्रेजरी बिल २८, ९१, १८२ वा ३६४ दिनका अवधिका लागि जारी हुन्छन्। विकास ऋणपत्रको अवधि सामान्यतया ३ देखि १५ वर्ष हुन्छ। नागरिक बचतपत्र, वैदेशिक रोजगार बचतपत्र र नेपाल राष्ट्र बैंकका बन्डका आफ्नै योग्यता तथा निष्कासनका सर्त हुन्छन्। नेपाल धितोपत्र बोर्ड (SEBON) ले धितोपत्र बजार, अनुमतिपत्र, खुलासा र लगानीकर्ता उजुरी नियमन गर्छ। नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (NEPSE) ले सूचीकृत धितोपत्रको विनिमय र कारोबार वातावरण दिन्छ। सीडीएस एन्ड क्लियरिङ लिमिटेड (CDSC) ले अभौतिक स्वामित्व, क्लियरिङ र सेटलमेन्टमा सहयोग गर्छ। डिम्याट वा BO खाताले धितोपत्र विद्युतीय रूपमा अभिलेख गर्छ। MeroShare ले लगानीकर्तालाई धितोपत्र स्वामित्व र संस्थागत कारबाही सेवामा पहुँच दिन्छ। निक्षेप सदस्य (DP) ले डिम्याट र MeroShare सम्बन्धमा सहयोग गर्छ। इजाजतप्राप्त ब्रोकर वा पूँजी बजार कम्पनीले कारोबार खाता र TMS आदेश प्रणाली दिन्छ। सार्वजनिक निष्कासनमा सामान्यतया स्वीकृत बैंक वा वित्तीय संस्थामार्फत C-ASBA प्रयोग हुन्छ। बिक्रीका लागि EDIS निर्देशन चाहिन्छ र CDSC सेटलमेन्ट सामान्यतया T+2 मा हुन्छ। रजिस्ट्रार र ट्रान्सफर एजेन्टले वितरण तथा अन्य संस्थागत कारबाही व्यवस्थापन गर्छन्। खरिदको निर्णय गर्दा विवरण पुस्तिका, लेखापरीक्षण भएका वित्तीय विवरण, सूचीकरण र खुलासाको अवस्था, स्वामित्व संरचना, सुशासन, ऋण दायित्व, करारका सर्त, क्रेडिट रेटिङ, शुल्क, कारोबार मात्रा, किनबेच मूल्यको अन्तर र सेटलमेन्ट व्यवस्था हेर्नुपर्छ। विगतको लाभांशले भविष्यको लाभांश सुनिश्चित गर्दैन। IPO स्वतः सस्तो हुँदैन, र NEPSE मा एउटा सेयर किन्नुले विविध पोर्टफोलियो बनाउँदैन। जारीकर्ता, क्षेत्र, परिपक्वता, इक्विटी र स्थिर आम्दानीका साधन, तथा तरलताको तहअनुसार विविधीकरण गर्न सकिन्छ। निजी जारीकर्ताको तुलनामा सरकारी धितोपत्रले केही ऋण जोखिम घटाउन सक्छ, तर ब्याजदर, मुद्रास्फीति, तरलता र मुद्राको जोखिम रहन्छ। नेपाल राष्ट्र बैंकको अनलाइन बोलकबोल प्रणाली वा निश्चित खुद्रा निष्कासनबाट पहुँच हुन सक्छ। निष्कासन सूचनाले योग्यता, आवेदन चरण, परिपक्वता, प्रतिफल र दोस्रो बजारको व्यवस्था निर्धारण गर्छ। जग्गा र घर अलग लगानी वर्ग हुन्। खरिदकर्ताले भूमि व्यवस्थापन तथा अभिलेख विभाग र सम्बन्धित मालपोत कार्यालयमार्फत स्वामित्व हक तथा स्वामित्वको शृङ्खला, साथै कर चुक्ता, भूउपयोग वा क्षेत्र निर्धारणको अवस्था, नक्सा, धितो, अन्य रोकावट र दर्ता विवरण पुष्टि गर्नुपर्छ। दर्ता शुल्क र सेवा शुल्क सम्पत्तिको प्रकार, प्रदेश र स्थानीय तहअनुसार फरक हुन्छन्। घरजग्गाले प्रयोग, भाडा वा मूल्यवृद्धि दिन सक्छ, तर विनिमयमा कारोबार हुने धितोपत्रभन्दा कम तरल हुन्छ र स्वामित्व, दर्ता, भूउपयोग, निर्माण, कर तथा बिक्रीको जोखिम हुन्छ। विदेशी लगानी भएको घरजग्गा व्यवसायमा प्रतिबन्ध वा बन्देज हुन सक्छ, त्यसैले सम्पत्तिको स्वामित्व र विदेशी लगानी भएको घरजग्गा व्यवसायका नियम छुट्टाछुट्टै जाँच्नुपर्छ। निजी वा सूचीकृत नभएको कम्पनी, कृषि, पर्यटन, जलविद्युत्, सूचना प्रविधि, उत्पादन वा सार्वजनिक–निजी साझेदारीमा लगानी सामान्यतया परियोजना वा क्षेत्रविशेषमा निर्भर हुन्छ। यो मानकीकृत खुद्रा धितोपत्र किन्नुजस्तै होइन। कम्पनी कागजात, स्वीकृति, स्वामित्व अधिकार, सुशासन, वित्तपोषण, परियोजना अनुमति, हस्तान्तरण प्रतिबन्ध, नगद प्रवाहका मान्यता र लगानीबाट बाहिरिने व्यवस्था समीक्षा गर्नुहोस्। निजी लगानीमा खुलासा सीमित हुन सक्छ र सजिलै उपलब्ध बजार मूल्य नहुन सक्छ। प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानीको अनुपालन प्रक्रिया अलग हुन्छ। विदेशी लगानी स्वीकृतिको काम उद्योग विभागले गर्न सक्छ, जबकि ठूला परियोजनामा लगानी बोर्ड नेपाल सान्दर्भिक हुन सक्छ। विदेशी लगानी तथा प्रविधि हस्तान्तरण ऐन, २०१९ र औद्योगिक व्यवसाय ऐनले ढाँचा नियमन गर्छन्। सामान्य प्रक्रियामा स्वीकृति, कम्पनी दर्ता, PAN वा VAT दर्ता र उद्योग दर्ता पर्छ। लागू हुने अवस्थामा स्वीकृतिपछि सामान्यतया ३५ दिनभित्र उद्योग दर्ता पूरा गर्नुपर्छ। उद्योग विभागको फिर्ता हुने धरौटी NPR 20,000 हो र लागू सर्तअनुसार व्यवसाय सुरु भएपछि फिर्ता हुन्छ। वैधानिक आवश्यकता पूरा भए बढीमा १५ दिनभित्र स्वीकृति दिन सकिन्छ, तर प्रस्तावविशेषका लागि क्षेत्रगत प्रतिबन्ध, न्यूनतम आवश्यकता र जिम्मेवार स्वीकृति निकाय जाँच्नुपर्छ। विदेशी पूँजी उपयुक्त बैंकिङ माध्यमबाट भित्रिनुपर्छ र विदेशी लगानी लेखांकनका लागि नेपाल राष्ट्र बैंकमा अभिलेख हुनुपर्छ। सेयर हस्तान्तरण, लाभांश भुक्तानी र रकम फिर्ता लैजान स्वीकृति, प्रतिवेदन र विदेशी विनिमय प्रक्रिया आवश्यक पर्न सक्छ। विदेशी नागरिक, विदेशमा बस्ने नेपाली नागरिक र गैरआवासीय लगानीकर्ताका लागि एउटै सार्वभौम पोर्टफोलियो पहुँच नियम छैन। रकम पठाउन वा सम्पत्ति किन्नुअघि हालका NRB, NRN र विदेशी लगानी आवश्यकता जाँच्नुहोस्। नेपाली बासिन्दालाई सामान्यतया बाहिर लगानी गर्न प्रतिबन्ध हुन्छ; सीमित अपवाद हुन सक्छन् र कारोबार गर्नुअघि NRB सँग पुष्टि गर्नुपर्छ। नेपाल राष्ट्र बैंकले क्रिप्टोकरेन्सी, भर्चुअल मुद्रा, NFT, डिजिटल सम्पत्ति, DeFi, नेटवर्क मार्केटिङ र Hyper Fund जस्ता योजनालाई नेपालमा गैरकानुनी वा कानुनी मान्यता नभएको भनेको छ। विदेशको प्लेटफर्मबाट खरिद गर्दा पनि नेपाली विदेशी विनिमय वा अन्य कानुनी प्रतिबन्ध हट्दैनन्। यस्तो गतिविधिमा कानुनी कारबाही, ठगी, अभिरक्षा, साइबर, मुद्रा र सम्पूर्ण लगानी गुम्ने जोखिम जोडिन सक्छ; त्यसैले यसलाई कानुनी नेपाली लगानी वर्ग मान्नु हुँदैन। लगानीकर्ता सही KYC र वास्तविक लाभग्राही जानकारी, रकमको स्रोतको अभिलेख, कर, सेटलमेन्ट निर्देशन र बजार आचरण नियम पालना गर्न जिम्मेवार हुन्छन्। बजारमा हेरफेर र भित्री सूचनाको दुरुपयोग निषेधित छन्। खर्चमा ब्रोकर, कारोबार, SEBON, क्लियरिङ, DP, MeroShare, रजिस्ट्रार, निष्कासन, बैंक, दर्ता र सेवा शुल्क पर्न सक्छन्। पूँजीगत लाभ वा अन्य करको व्यवहार हालको आयकर ऐन र आर्थिक ऐन, लगानीकर्ताको हैसियत, साधन र कहिलेकाहीँ धारण अवधिमा निर्भर गर्छ। यी विवरण परिवर्तन हुन सक्ने भएकाले प्रतिबद्ध हुनुअघि जिम्मेवार निकाय वा इजाजतप्राप्त प्रदायकसँग हालको शुल्क, कर दर, योग्यता र निष्कासनका सर्त पुष्टि गर्नुहोस्।