নেপালৰ শ্ৰম আইন

নেপালৰ শ্ৰম আইন 2017 আৰু ইয়াক সমৰ্থন কৰা শ্ৰম বিধি 2018 লাভজনক হওক বা নহওক, উদ্যোগ, ব্যৱসায় আৰু সেৱাত চলা কোম্পানী, ব্যক্তিগত প্ৰতিষ্ঠান, অংশীদাৰী ব্যৱসায়, সমবায়, সংস্থা আৰু আন প্ৰতিষ্ঠানত প্ৰযোজ্য। নেপালত চলা বিদেশী উদ্যোগৰ প্ৰতিনিধি আৰু কৰ্মচাৰীৰ ক্ষেত্ৰতো আইন প্ৰযোজ্য। ঘৰুৱা কাম বিশেষ নিয়মৰ অধীনত অন্তৰ্ভুক্ত। চৰকাৰী সেৱা, নেপাল সেনা, নেপাল আৰক্ষী, সশস্ত্ৰ আৰক্ষী বাহিনী আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় অনুসন্ধান বিভাগে পৃথক ব্যৱস্থা অনুসৰণ কৰে। বিশেষ অৰ্থনৈতিক অঞ্চলত আৰু কৰ্মৰত সাংবাদিকৰ ক্ষেত্ৰতো বিশেষ নিয়ম থাকিব পাৰে; সাংবাদিকৰ চুক্তিয়ে আইন গ্ৰহণ নকৰালৈ তেওঁলোক আইনৰ বাহিৰত। আইনে বলপূৰ্বক শ্ৰম আৰু ধৰ্ম, ৰং, লিংগ, জাতি, জনজাতি, উৎপত্তি, ভাষা আৰু মতাদৰ্শৰ দৰে কাৰণত বৈষম্য নিষিদ্ধ কৰে। লিংগ নিৰ্বিশেষে সমমূল্যৰ কামত সমান মজুৰি দিব লাগে। 18 বছৰতকৈ কম বয়সীয়া ব্যক্তি শিশু। 14 বছৰৰ তলৰ শিশুক নিয়োগ নিষিদ্ধ; 18 বছৰৰ তলৰ যিকোনো ব্যক্তিৰ বিপজ্জনক কাম নিষিদ্ধ। 14–17 বছৰ বয়সৰ কৰ্মচাৰীয়ে দিনে সৰ্বাধিক 6 ঘণ্টা আৰু সপ্তাহে 36 ঘণ্টালৈ কাম কৰিব পাৰে; 18:00ৰ পৰা 06:00লৈ কাম কৰিব নোৱাৰে। নিয়োগত সাধাৰণতে পাৰিশ্ৰমিক, সুবিধা, কৰ্ম-চৰ্ত আৰু নিৰ্ধাৰিত আন বিষয় থকা চুক্তি লাগে। মুখ্য ৰূপসমূহ হ’ল নিয়মীয়া, কাম-ভিত্তিক, সময়-ভিত্তিক, আকস্মিক আৰু খণ্ডকালীন নিয়োগ। আকস্মিক নিয়োগ মানে এমাহত সৰ্বাধিক সাত দিনৰ কাম; লিখিত চুক্তিৰ চৰ্তৰ মূল ব্যতিক্ৰম এইটোৱেই। খণ্ডকালীন কাম সপ্তাহে 35 ঘণ্টাতকৈ বেছি নহয়। কাম বা সেৱা আৰম্ভ হ’লে নিয়োগ-সম্পৰ্ক আৰম্ভ হয়। পৰীক্ষামূলক সময় সৰ্বাধিক ছমাহ হ’ব পাৰে; সেই সময়ত নিয়োগকৰ্তাই সম্পৰ্ক শেষ নকৰিলে আইন অনুসৰি কৰ্মচাৰী নিশ্চিত হয়। শিক্ষানবিশে শিক্ষা-প্ৰতিষ্ঠানৰ চুক্তি আৰু অনুমোদিত পাঠ্যক্ৰমৰ অধীনত কাম কৰে; সীমা দিনে 8 ঘণ্টা আৰু সপ্তাহে 48 ঘণ্টা। প্ৰশিক্ষাৰ্থীৰ সময়সীমা এবছৰলৈ; কমেও ন্যূনতম পাৰিশ্ৰমিক আৰু সামাজিক সুৰক্ষাৰ সুবিধা পায়। শ্ৰম-যোগানকাৰীক অনুজ্ঞাপত্ৰ লাগে আৰু কেৱল মূল কামৰ বাহিৰৰ কামত কৰ্মচাৰী যোগান ধৰিব পাৰে। মূল নিয়োগকৰ্তা উলংঘনৰ বাবে দায়ী থাকে; যোগানকাৰীয়ে কৰ্মচাৰীৰ পৰা মাচুল বা কমিছন ল’ব নোৱাৰে। বিদেশী কৰ্মচাৰীৰ কৰ্ম-অনুমতি লাগে; উপযুক্ত দক্ষ নেপালী কৰ্মচাৰী উপলব্ধ নহয় বুলি নিয়োগকৰ্তাই সাধাৰণতে দেখুৱাব লাগে আৰু দেশজুৰি খালী পদৰ জাননী দিব লাগে। আইন অনুসৰি বিদেশী নিয়োগৰ চুক্তিৰ সাধাৰণ সৰ্বোচ্চ মেয়াদ তিনি বছৰ, যদিহে চুক্তিত বেলেগ সময় উল্লেখ নাথাকে। সাধাৰণ কৰ্ম-সময় দিনে 8 ঘণ্টা আৰু সপ্তাহে 48 ঘণ্টালৈ সীমিত। পাঁচ ঘণ্টা কামৰ পিছত 30 মিনিটৰ বিৰতি; এই সময় কৰ্ম-সময় হিচাপে গণনা হয়। অতিৰিক্ত কাম দিনে 4 ঘণ্টা আৰু সপ্তাহে 24 ঘণ্টালৈ সীমিত; সাধাৰণতে ইয়াক জোৰ কৰি কৰাব নোৱাৰি, জীৱন, সুৰক্ষা বা স্বাস্থ্যৰ বিপদ অথবা গুৰুতৰ ক্ষতিৰ যথেষ্ট আশংকা থকা ক্ষেত্ৰৰ বাহিৰে। অতিৰিক্ত কামৰ মজুৰি মৌলিক পাৰিশ্ৰমিকৰ 1.5 গুণ। সূৰ্যাস্তৰ পিছত কাম আৰম্ভ বা সূৰ্যোদয়ৰ আগতে কাম শেষ কৰা মহিলাৰ বাবে নিয়োগকৰ্তাই যাতায়াতৰ ব্যৱস্থা কৰে। সপ্তাহত এদিন ছুটি। বছৰত 13 দিন বেতনসহ ৰাজহুৱা ছুটি, May Day-সহ; মহিলা কৰ্মচাৰীৰ বাবে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মহিলা শ্ৰমিক দিৱসসহ 14 দিন। প্ৰযোজ্য হ’লে 21 দিনৰ ভিতৰত বিকল্প ছুটি দিব লাগে। প্ৰতি 20 কৰ্মদিনত এদিন ঘৰলৈ যোৱাৰ ছুটি জমা হয়; বছৰি 12 দিন বেতনসহ ৰোগ-ছুটি; মাতৃত্বকালীন ছুটি 14 সপ্তাহ, জন্মৰ আগতে কমেও দুসপ্তাহ আৰু পিছত ছসপ্তাহ; 60 দিন সম্পূৰ্ণ দৰমহা। পিতৃত্ব বা মাতৃত্ব-যত্নৰ ছুটি 15 দিন, শোক-ছুটি 13 দিন বেতনসহ। ঘৰলৈ যোৱাৰ ছুটি 90 দিনলৈ আৰু ৰোগ-ছুটি 45 দিনলৈ জমা কৰিব পাৰি। আন ছুটি প্ৰায়ে নিয়োগকৰ্তাৰ সুবিধা বা প্ৰযোজ্য নিয়মৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে; সকলো ক্ষেত্ৰত নিঃচৰ্ত অধিকাৰ নহয়। কৰ্মৰ প্ৰথম দিনৰ পৰাই মজুৰি আৰম্ভ হয়; ধন দিয়াৰ ব্যৱধান এমাহতকৈ বেছি হ’ব নোৱাৰে। এবছৰৰ পিছত মাহিলী মৌলিক মজুৰিৰ আধা দিনৰ গণনাত বছৰি বৃদ্ধি কমেও সেই পৰিমাণৰ হ’ব লাগে। উৎসৱৰ খৰচ এবছৰৰ মৌলিক মজুৰিৰ সমান; ই বিধিবদ্ধ লাভ-বোনাছৰ পৰা পৃথক। 17 July 2025-ৰ পৰা সাধাৰণ ন্যূনতম পাৰিশ্ৰমিক প্ৰতিমাহে NPR 19,550: মৌলিক মজুৰি NPR 12,170 আৰু মহঙা ভাট্টা NPR 7,370; দৈনিক ন্যূনতম NPR 754, ঘণ্টাপ্ৰতি NPR 101 আৰু খণ্ডকালীন কামত ঘণ্টাপ্ৰতি NPR 107। চাহ বাগিচাৰ হাৰ পৃথক। যোগ্য লাভজনক উদ্যোগে Bonus Act 2030-ৰ অধীনত নিট লাভৰ 10% দিয়ে, সাধাৰণতে বিত্তীয় বৰ্ষৰ অন্ততঃ আধা সময় পাৰ হোৱাৰ পিছত; আকস্মিক আৰু পালি-কৰ্মী এই আঁচনিৰ বাহিৰত। আইনী কৰ্তনৰ ভিতৰত কৰ, আইনত নিৰ্ধাৰিত মাচুল, ভৱিষ্যনিধি, বীমা আৰু সামাজিক সুৰক্ষাৰ অৱদান, ন্যায়িক বা সালিছিৰ আদেশ, অনুমোদিত সুবিধা, অনুপস্থিতি, প্ৰমাণিত অসাৱধানতামূলক বা ইচ্ছাকৃত ক্ষতি, সামূহিক চুক্তিৰ কৰ্তন, সংঘৰ মাচুল আৰু নিয়োগকৰ্তাৰ ঋণ বা অগ্ৰিম অন্তৰ্ভুক্ত। সামাজিক সুৰক্ষা পুঁজি (SSF) প্ৰযোজ্য নহ’লে বিধিবদ্ধ বিকল্পত কৰ্মচাৰীৰ পৰা 10% আৰু নিয়োগকৰ্তাৰ পৰা 10% ভৱিষ্যনিধি অৱদান, মাহিলী মৌলিক দৰমহাৰ 8.33% গ্ৰেচুইটি, বছৰি কমেও NPR 100,000 চিকিৎসা বীমা আৰু কমেও NPR 700,000 দুৰ্ঘটনা বীমা থাকিব পাৰে; দুৰ্ঘটনা বীমাৰ প্ৰিমিয়াম নিয়োগকৰ্তাই দিয়ে। আনুষ্ঠানিক SSF অৱদানৰ গাঁথনিত মুঠ 31% মৌলিক দৰমহাৰ পৰা: কৰ্মচাৰীৰ 11% আৰু নিয়োগকৰ্তাৰ 20%। SSF-ৰ আঁচনিয়ে চিকিৎসা-সেৱা, স্বাস্থ্য আৰু মাতৃত্ব, দুৰ্ঘটনা আৰু অক্ষমতা, নিৰ্ভৰশীল পৰিয়ালৰ সহায় আৰু বৃদ্ধাৱস্থা সামৰে। অনানুষ্ঠানিক আৰু স্বনিয়োজিত কৰ্মচাৰীৰ বাবে 2080 চনৰ পৰা পঞ্জীয়ন আৰু অৱদানৰ প্ৰক্ৰিয়া চলি আহিছে; চৰকাৰী, প্ৰাদেশিক বা স্থানীয় সহ-অৱদান পোৱা যাব পাৰে। SSF-ত অংশ ল’লেই চুক্তিৰ দৰমহা বা বেআইনী চাকৰি-সমাপ্তিৰ সুৰক্ষাৰ দৰে শ্ৰম আইনৰ সকলো অধিকাৰ আপোনা-আপুনি সলনি নহয়। নিয়োগকৰ্তাই বৃত্তিগত সুৰক্ষা আৰু স্বাস্থ্য নীতি প্ৰণয়ন, পঞ্জীয়ন আৰু কাৰ্যকৰী কৰিব লাগে। ৰাসায়নিক, ভৌতিক আৰু জৈৱিক বিপদ নিয়ন্ত্ৰণ, বুজিব পৰা ভাষাত তথ্য আৰু প্ৰশিক্ষণ, সুৰক্ষিত প্ৰৱেশ-প্ৰস্থান আৰু বিনামূলীয়া সুৰক্ষা সঁজুলি দিব লাগে। কৰ্মচাৰীয়ে সুৰক্ষা নিৰ্দেশনা মানি সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে। তাৎক্ষণিক বিপদত থকা কৰ্মচাৰীয়ে বিপদ জনাই কাম বন্ধ কৰিব পাৰে, যদি যুক্তিসংগত হয় আৰু শ্ৰম কাৰ্যালয়ে বাধ্যতামূলক সিদ্ধান্ত নোলোৱালৈকে। নিয়োগকৰ্তাই দুৰ্ঘটনা, মৃত্যু আৰু বৃত্তিগত ৰোগৰ তথ্য তৎক্ষণাত দিব লাগে। গৰ্ভাৱস্থাত মজুৰি নকমোৱাকৈ উপযুক্ত বা সহজ কাম দিব লাগে। কৰ্মস্থলত বা কামৰ সময়ত যৌন নিৰ্যাতন নিষিদ্ধ; ইয়াৰ ফলত চাকৰি শেষ হ’ব পাৰে। ট্ৰেড ইউনিয়ন, ভুক্তভোগী বা পৰিয়ালৰ সদস্যই নিয়োগকৰ্তা বা মুখ্য কাৰ্যবাহীৰ বিৰুদ্ধে অভিযোগ কৰিব পাৰে। কৰ্মচাৰীয়ে ট্ৰেড ইউনিয়ন গঠন বা যোগদান কৰি সংঘৰ কামত অংশ ল’ব পাৰে। কমেও 10 কৰ্মচাৰী থকা উদ্যোগত সামূহিক দৰ-কষাকষি সমিতি থাকিব লাগে। অনুমোদিত সংঘ নাথাকিলে 60%তকৈ অধিক কৰ্মচাৰীৰ স্বাক্ষৰে প্ৰতিনিধি বাছিব পাৰে। দৰ-কষাকষিৰ জাননীৰ সাত দিনৰ ভিতৰত নিয়োগকৰ্তাই উত্তৰ দিব লাগে। 21 দিনৰ পিছতো আলোচনা বিফল হ’লে শ্ৰম কাৰ্যালয়ে 30 দিনলৈ মধ্যস্থতা কৰিব পাৰে। চুক্তিত সালিছিৰ চৰ্ত, অত্যাৱশ্যকীয় সেৱা, বিশেষ অৰ্থনৈতিক অঞ্চল বা জৰুৰী অৱস্থাৰ দৰে ক্ষেত্ৰত সালিছি বাধ্যতামূলক হয়। ধৰ্মঘটত বিধিবদ্ধ প্ৰক্ৰিয়া লাগে আৰু নিয়োগকৰ্তা, স্থানীয় প্ৰশাসন আৰু শ্ৰম কাৰ্যালয়ক অন্ততঃ 30 দিন আগতে লিখিত জাননী দিব লাগে; কৰ্মৰত প্ৰহৰী আৰু চকীদাৰ বাদ। সংঘত হস্তক্ষেপ, প্ৰতিশোধ, হাৰাশাস্তি, বেআইনী লকআউট, আক্ৰমণ আৰু জোৰ-জবৰদস্তি অন্যায় শ্ৰম-আচৰণ। ব্যক্তিগত দাবী সাধাৰণতে নিয়োগকৰ্তাক লিখিত অভিযোগেৰে আৰম্ভ হয়; নিয়োগকৰ্তাই ৰচিদ দি 15 দিনৰ ভিতৰত নিষ্পত্তি কৰিব লাগে। সাত দিনৰ ভিতৰত আলোচনা নকৰিলে বা 15 দিনৰ পিছতো নিষ্পত্তি নহ’লে কৰ্মচাৰীয়ে মধ্যস্থতাৰ বাবে শ্ৰম কাৰ্যালয়ত আবেদন কৰিব পাৰে। কাৰ্যালয়ে 21 দিনৰ ভিতৰত নিষ্পত্তি কৰিব লাগে আৰু তাৰ পিছৰ 15 দিনৰ ভিতৰত সিদ্ধান্ত দিব পাৰে। শ্ৰম কাৰ্যালয় আৰু শ্ৰম আৰু বৃত্তিগত সুৰক্ষা বিভাগে ন্যূনতম মজুৰি, বেআইনী কৰ্তন, ভৱিষ্যনিধি, গ্ৰেচুইটি, SSF, বীমা, চুক্তি, বৈষম্য, শ্ৰম-যোগান আৰু বিদেশী কৰ্ম-অনুমতি পৰিদৰ্শন তথা চম্ভালে। শ্ৰম আদালতে প্ৰাসংগিক আপিল আৰু গুৰুতৰ বৃত্তিগত-সুৰক্ষা বা বলপূৰ্বক-শ্ৰমৰ বিষয় শুনে; আপিলৰ সাধাৰণ সময়সীমা 35 দিন। চাকৰি সুৰক্ষাৰ বাবে যথাযথ আৰু পৰ্যাপ্ত কাৰণ লাগে। সময়-ভিত্তিক চাকৰি মেয়াদ শেষ হ’লে, কাম-ভিত্তিক চাকৰি নিৰ্দিষ্ট কাম শেষ হ’লে আৰু আকস্মিক চাকৰি যিকোনো পক্ষৰ ইচ্ছাত শেষ হ’ব পাৰে। লিখিত পদত্যাগ 15 দিনৰ ভিতৰত গ্ৰহণ কৰা হয়; তাৰ পিছত উত্তৰ নাথাকিলে গ্ৰহণ কৰা বুলি ধৰা হয়। অযোগ্যতাৰ বাবে কমেও 10 কৰ্মচাৰী থকা প্ৰতিষ্ঠানত সাধাৰণতে একেৰাহে কমেও তিনিবছৰ অসন্তোষজনক কৰ্মদক্ষতা আৰু ব্যাখ্যা দিবলৈ কমেও সাত দিন লাগে। স্বাস্থ্যৰ অক্ষমতাৰ বাবে সাধাৰণতে চিকিৎসকৰ পৰামৰ্শ লাগে; কৰ্মস্থলৰ দুৰ্ঘটনা আৰু বৃত্তিগত ৰোগৰ বিশেষ সুৰক্ষা আছে। অসদাচৰণৰ বাহিৰে জাননী-সময়: চাৰি সপ্তাহলৈকে চাকৰিত এদিন, চাৰি সপ্তাহতকৈ বেছি আৰু এবছৰলৈকে সাত দিন, এবছৰতকৈ বেছি হ’লে 30 দিন; জাননী নিদিলে নিয়োগকৰ্তাই সমতুল্য পাৰিশ্ৰমিক দিয়ে। অসদাচৰণত কৰ্মচাৰীয়ে ব্যাখ্যা দিবলৈ সাত দিন পায়, যদিও গুৰুতৰ কাৰণে চাকৰি শেষ কৰাটো ন্যায্য হ’ব পাৰে। আৰ্থিক সমস্যা, উদ্বৃত্ত কৰ্মীবল বা বন্ধৰ বাবে কৰ্মচাৰী কমালে আলোচনা আৰু 30 দিনৰ আগজাননী লাগে। সম্পূৰ্ণ সেৱা-বছৰ প্ৰতিটোৰ বাবে এমাহৰ মৌলিক দৰমহা আৰু এবছৰতকৈ কম সময়ৰ বাবে আনুপাতিক ক্ষতিপূৰণ; নিবনুৱা ভাট্টা প্ৰযোজ্য হ’লে একেটা ক্ষতিপূৰণ পুনৰ যোগ নহয়। এই কৰ্মচাৰী কমোৱাৰ প্ৰক্ৰিয়া 10 বা তাতকৈ কম কৰ্মচাৰী থকা নিয়োগকৰ্তাত প্ৰযোজ্য নহয়। বাধ্যতামূলক অৱসৰ 58 বছৰ বয়সত। চূড়ান্ত মজুৰি আৰু সুবিধা 15 দিনৰ ভিতৰত দিব লাগে; অনুৰোধ কৰিলে নিয়োগকৰ্তাই অভিজ্ঞতা প্ৰমাণপত্ৰ দিব লাগে।