નેપાળમાં પ્રકૃતિ

નેપાળના કુદરતી ભૂદૃશ્યોમાં ઉચ્ચ હિમાલય, ઊંચા પર્વતો, મધ્ય પર્વતો, ચુરિયા અથવા શિવાલિક શ્રેણી અને તરાઈનો સમાવેશ થાય છે. દેશનો નોંધપાત્ર હિસ્સો જંગલ અને અન્ય વૃક્ષાચ્છાદિત જમીનથી ઢંકાયેલો છે, પરંતુ પ્રકાશિત આંકડા પદ્ધતિ પ્રમાણે જુદા પડે છે: Forest Research and Training Centreના રાષ્ટ્રીય વન મૂલ્યાંકનમાં 44.74% છે, જ્યારે Ministry of Forests and Environmentના એક સંક્ષિપ્ત અહેવાલમાં અલગ પદ્ધતિ કે સંદર્ભ તારીખ વિના 46.08% અપાયું છે. આ આંકડાઓને એક જ માપ ગણાવીને જોડવા નહીં. સંરક્ષિત વિસ્તારોમાં રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો, વન્યજીવ આરક્ષિત વિસ્તારો, શિકાર આરક્ષિત વિસ્તાર, સંરક્ષણ વિસ્તાર અને બફર ઝોન આવે છે. Department of National Parks and Wildlife Conservationના National Parks Explorerમાં 2026ની રજૂઆતમાં 21 સંરક્ષિત વિસ્તારો સૂચિબદ્ધ છે. Ministry of Forests and Environment અને DNPWCના આધાર-રેકોર્ડમાં 12 રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, એક વન્યજીવ આરક્ષિત વિસ્તાર, એક શિકાર આરક્ષિત વિસ્તાર, છ સંરક્ષણ વિસ્તાર અને 13 બફર ઝોન છે; કુલ વિસ્તાર 34,419.75 ચોરસ કિમી અથવા નેપાળના 23.39% જેટલો છે. Chhayanath National Park નવો ઉમેરો હોવાથી હાલનો સત્તાવાર કુલ વિસ્તાર અને વર્ગીકરણ સંપૂર્ણ રીતે એકીકૃત નથી. ભેજવાળી જમીનો નેપાળના કુદરતી વારસાનો બીજો મોટો ભાગ છે. દેશમાં આશરે 242 ભેજવાળી જમીનો લગભગ 743,500 હેક્ટરમાં છે અને 60,561 હેક્ટરમાં ફેલાયેલા 10 Ramsar Sites છે. તેમાં Koshi Tappu, Beeshazar, Ghodaghodi, Jagadishpur, Gokyo, Gosaikunda, Phoksundo, Rara, Mai Pokhari અને Lake Cluster of Pokharaનો સમાવેશ થાય છે. ભેજવાળી જમીનો પક્ષીઓ, જલીય પ્રજાતિઓ, પાણી સંગ્રહ અને સ્થાનિક આજીવિકાને ટેકો આપે છે. નેપાળના વન્યજીવનમાં તરાઈમાં એકશીંગો ગેંડો, બંગાળ વાઘ, એશિયન હાથી અને ઘડિયાળનો સમાવેશ થાય છે; હિમાલયી વિસ્તારોમાં હિમચિત્તો, ભરલ અથવા નૌર, કસ્તુરી હરણ, હિમાલયી કાળો રીંછ અને ડાંફે જોવા મળે છે. સાલ, રોડોડેન્ડ્રોન, આલ્પાઇન છોડ અને ઔષધીય તથા સુગંધિત છોડ નેપાળની વનસ્પતિના નોંધપાત્ર ઉદાહરણો છે. Department of Plant Resources છોડનું દસ્તાવેજીકરણ અને ઓળખ કરે છે, સ્થળસ્થ સંરક્ષણ અને સ્થળબાહ્ય સંરક્ષણને ટેકો આપે છે અને ખેતીની ટેકનોલોજી વિકસાવે છે. સંરક્ષિત અને CITES યાદીમાં સમાવિષ્ટ પ્રજાતિઓ પર વધારાના નિયંત્રણો લાગુ પડે છે. પ્રકૃતિ લાકડું, બળતણ, ચારો, ઔષધીય છોડ, વન સિવાયની વનપેદાશો, પાણી અને માટીનું રક્ષણ તથા આવક પણ આપે છે. આ સંસાધનોની પહોંચ એકસરખી નથી. લાગુ સંરક્ષિત વિસ્તાર નિયમો, વન અથવા સામુદાયિક વન યોજના, પરવાનગી, ઋતુગત પ્રતિબંધ અને સ્થાનિક વ્યવસ્થાપન વ્યવસ્થા નક્કી કરે છે કે શું એકત્ર કરી શકાય કે વાપરી શકાય. બફર ઝોનમાં સ્થાનિક જમીન અધિકારો સુરક્ષિત રહે છે; સંસાધન સુધીની પહોંચ અને સામુદાયિક વિકાસ વપરાશકર્તા સમિતિઓ અને વ્યવસ્થાપન યોજનાઓ દ્વારા ચાલે છે. DNPWC માર્ગદર્શન જણાવે છે કે સંરક્ષિત વિસ્તારની આવકના 30%થી 50% સુધી સંરક્ષણ, સ્થાનિક આજીવિકા અને સામુદાયિક વિકાસ માટે વપરાઈ શકે છે. લાગુ નિયમો માગે ત્યાં સંરક્ષિત વિસ્તારમાં પ્રવેશ માટે પ્રવેશ પરવાનગી અથવા લેખિત મંજૂરી જરૂરી છે. જરૂરી પરવાનગી વિના શિકાર, વન્યજીવ કે ટ્રોફીનો વેપાર, છોડ કે લાકડાનું અનધિકૃત સંગ્રહ, પાણી અટકાવવું કે પ્રદૂષિત કરવું, બાંધકામ અને અન્ય નુકસાનકારક પ્રવૃત્તિઓ પ્રતિબંધિત છે. કાયદામાં નિર્ધારિત અપવાદોને આધીન વન્યજીવોને કાનૂની રક્ષણ છે. હાલની ફી અને પ્રવેશની વ્યવસ્થા સ્થળ પ્રમાણે બદલાય છે. NTB યાદીઓમાં નેપાળી મુલાકાતીઓ માટે અંદાજે NRs 100થી 150, SAARC મુલાકાતીઓ માટે NRs 500થી 1,500 અને અન્ય વિદેશી મુલાકાતીઓ માટે NRs 1,000થી 3,000 પ્રવેશ ફી દર્શાવાય છે; 10 વર્ષથી ઓછી વયનાં બાળકો સામાન્ય રીતે મફત પ્રવેશે છે. કાઠમંડુના Bhrikutimandapમાં Tourist Service Center અથવા પ્રવેશદ્વાર પર ચુકવણી શક્ય હોઈ શકે છે, પરંતુ ઓનલાઇન કે સ્થળ પર ચુકવણી સ્વીકારાય છે કે નહીં તે ગંતવ્યની હાલની પદ્ધતિ નક્કી કરે છે. પ્રકૃતિ-આધારિત પ્રવૃત્તિઓમાં વન્યજીવ સફારી, પક્ષી નિરીક્ષણ, ભેજવાળી જમીનનું નિરીક્ષણ, હાઇકિંગ, ટ્રેકિંગ, પર્વત દર્શન, કુદરતી પદયાત્રા, કેમ્પિંગ અને સંશોધન મુલાકાતનો સમાવેશ થાય છે. Chitwan સફારી ભૂદૃશ્યો અને ગેંડા, વાઘ તથા ઘડિયાળ જેવી પ્રજાતિઓ માટે જાણીતું છે. Sagarmatha ઊંચા પર્વતીય ભૂદૃશ્ય અને ટ્રેકિંગ માટે, Annapurna સમુદાય-વ્યવસ્થાપિત ટ્રેકિંગ ભૂદૃશ્યો માટે, Shivapuri-Nagarjun કાઠમંડુ નજીક હાઇકિંગ અને પક્ષી નિરીક્ષણ માટે, જ્યારે Rara અને Phoksundo સરોવર પર્યાવરણ તથા ઉચ્ચ હિમાલયી દૃશ્યો માટે યોગ્ય છે. મુખ્યત્વે સામાન્ય મનોરંજનની પ્રવૃત્તિઓ બીજા વિષયમાં આવે; અહીં કુદરતી ભૂદૃશ્ય, પ્રજાતિ અથવા પરિતંત્ર પ્રક્રિયા કેન્દ્રમાં હોવી જોઈએ. ઘણા હિમાલયી માર્ગો માટે લાઇસન્સ ધરાવતા ટ્રેકિંગ માર્ગદર્શક અને એજન્સી દ્વારા કરાયેલ TIMS નોંધણી જરૂરી છે. TIMS ફી SAARC મુલાકાતીઓ માટે NRs 1,000 અને અન્ય મુલાકાતીઓ માટે NRs 2,000 દર્શાવાય છે; નોંધણી અને QR e-card સરકારમાં નોંધાયેલી ટ્રેકિંગ એજન્સી મારફતે થાય છે. અલગ ટ્રેકિંગ અથવા પર્વતારોહણ પરવાનગીઓ પણ લાગુ પડી શકે છે. ચોક્કસ સ્થળની પહોંચની સ્થિતિ અને ઋતુગત પરિસ્થિતિ તપાસવી જરૂરી છે. ઑક્ટોબર અને નવેમ્બર તથા માર્ચથી મે ઘણા પર્વતીય વિસ્તારોમાં ઘણીવાર વધુ અનુકૂળ હોય છે; જૂનથી સપ્ટેમ્બરનો ચોમાસો તથા ડિસેમ્બરથી ફેબ્રુઆરીનો બરફ અને ઠંડી પહોંચ અને સલામતી બદલી શકે છે. આ ઋતુગત ઢાંચા નેપાળના દરેક ભાગે સમાન રીતે લાગુ પડતા નથી. સંરક્ષિત વિસ્તારો, છોડ અથવા જાહેર સંશોધન સુવિધાઓ જોડાય ત્યારે સંશોધન અને શિક્ષણ માટે ઔપચારિક વ્યવસ્થા જરૂરી છે. DNPWC અભ્યાસ પરવાનગીની પ્રક્રિયા આપે છે. Department of Plant Resources સંશોધન પરવાનગી, હર્બેરિયમ અને છોડ વિશ્લેષણ તથા વનસ્પતિ ઉદ્યાનનું કામ સંભાળે છે. Forest Research and Training Centre વન સર્વેક્ષણ અને સંશોધન કરે છે તથા તાલીમ, નકશા અને માહિતી આપે છે. Shivapuri યોજનાની જેમ વ્યવસ્થાપન યોજનાઓ શાળાની મુલાકાત, પ્રકૃતિ દિવસ-શિબિર અને પર્યાવરણ, જૈવવિવિધતા કે વન્યજીવ કાર્યક્રમોને ટેકો આપી શકે છે; તેમ છતાં સંબંધિત અરજી, સ્થળ, સંસ્થા અને સલામતી આવશ્યકતાઓ લાગુ પડે છે. કુદરતી જોખમો ભૂદૃશ્ય પ્રમાણે બદલાય છે. પૂર, અચાનક પૂર, ભૂસ્ખલન, કાદવ-પ્રવાહ, દુષ્કાળ, વીજળી પડવી, ગરમી અને ઠંડીની લહેર, હિમપ્રપાત, કરા, બરફ અને વાવાઝોડું, જંગલની આગ, ધરતીકંપ અને હિમનદી સરોવર ફાટવાના પૂર નેપાળને અસર કરી શકે છે. ચોમાસું અને ભારે વરસાદ તરાઈ, નદીની ખીણો અને ઊભા ઢોળાવમાં ખાસ જોખમ ઊભું કરે છે. હિમાલયી વિસ્તારોમાં હિમનદી, પર્માફ્રોસ્ટ, હિમપ્રપાત અને ઊંચાઈવાળા હવામાનના જોખમ છે. આબોહવા પરિવર્તન આવા અનેક જોખમોમાં અનિશ્ચિતતા વધારે છે. Department of Hydrology and Meteorology પૂર આગાહી, વહેલી ચેતવણી, હવામાન ચેતવણી, વરસાદનું નિરીક્ષણ અને પૂર માહિતી આપે છે; ટોલ-ફ્રી નંબર 1155 છે. National Disaster Risk Reduction and Management Authority BIPAD ચેતવણીઓ અને દૈનિક બુલેટિન આપે છે; અમલની મોટી જવાબદારી સ્થાનિક સરકારોની છે. સ્થળાંતર અને સામાન્ય કટોકટી વ્યવસ્થાપન મુખ્યત્વે આપત્તિ વિષયમાં આવે છે; અહીં ભૂદૃશ્યને સંબંધિત કુદરતી જોખમ અને નિવારક માહિતી પર ધ્યાન છે. પ્રકૃતિનું રક્ષણ જમીન અને સંસાધનોના સંઘર્ષ સાથે પણ જોડાયેલું છે. રસ્તા, વસાહતો, જળવિદ્યુત, પર્યટન અને ખનન નિવાસસ્થાનોને ટુકડા કરી શકે છે. પરિવારો લાકડું, ચારો, બળતણ અને વન સિવાયની વનપેદાશો માટે જંગલો તથા સામુદાયિક જંગલો પર નિર્ભર હોઈ શકે છે. માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષમાં પાકનું નુકસાન, પશુધનનું નુકસાન, મિલકતને નુકસાન, ઇજા કે મૃત્યુ થઈ શકે છે. Wildlife Damage Relief Distribution Guidelines 2080 સરકારી રાહતનો આધાર આપે છે; જાણ અને દાવાની પ્રક્રિયા જવાબદાર સંરક્ષિત વિસ્તાર અથવા Division Forest માળખા દ્વારા થાય છે અને સત્તાવાળાઓ નુકસાનનું મૂલ્યાંકન કરે છે. NTNCની તાત્કાલિક રાહત વધારાની સહાય આપી શકે છે, પરંતુ રાજ્યની પ્રક્રિયાનું સ્થાન લેતી નથી. બફર ઝોન વપરાશકર્તા સમિતિઓ, આવક વહેંચણી, આજીવિકા કાર્યક્રમો અને સહઅસ્તિત્વનાં પગલાં સ્થાનિક વ્યવસ્થાપન યોજનાને અનુરૂપ હોય ત્યારે સંઘર્ષ ઘટાડી શકે છે. જવાબદાર સંસ્થાઓ મુદ્દા પ્રમાણે અલગ છે. Ministry of Forests and Environment રાષ્ટ્રીય નીતિ નક્કી કરે છે; DNPWC સંરક્ષિત વિસ્તારના કાર્યોનું સંચાલન કરે છે; Department of Forests and Soil Conservation વન વહીવટ જુએ છે; Department of Environment પર્યાવરણના કાર્યો સંભાળે છે; Department of Plant Resources વનસ્પતિ સંશોધન અને સંરક્ષણ જુએ છે; FRTC વન સંશોધન અને તાલીમ આપે છે; DHM હવામાન અને પૂર માહિતી સંભાળે છે; અને NDRRMA આપત્તિ-જોખમ વ્યવસ્થાપનનું સંકલન કરે છે. પ્રાંતીય અને સ્થાનિક સરકારો, સંરક્ષિત વિસ્તારની કચેરીઓ અને બફર ઝોન વપરાશકર્તા સમિતિઓ પણ મહત્ત્વની સ્થાનિક કામગીરી કરે છે. તેથી નેપાળની કુદરતી પ્રણાલીઓનું મૂલ્યાંકન એક રાષ્ટ્રીય નિયમથી નહીં, પરંતુ ભૂદૃશ્ય, સંરક્ષિત વિસ્તારની શ્રેણી, નગરપાલિકા, ઋતુ, પરવાનગીની સ્થિતિ અને ચોક્કસ પ્રવૃત્તિ પ્રમાણે કરવું જોઈએ.