नेपाळमधील व्यवसाय

नेपाळची व्यवसायरचना मिश्र आहे. नेपाळ श्रमशक्ती सर्वेक्षण २०१७/१८ नुसार सेवा व विक्री कामाचा रोजगारातील वाटा २३.८%, प्राथमिक स्वरूपाच्या कामाचा २०.३%, हस्तकला व संबंधित व्यवसायांचा १९.६%, आणि कुशल शेती, वनीकरण व मत्स्यव्यवसायांचा १३.७% होता. व्यावसायिकांचा वाटा ८.२%, यंत्रसामग्री व संयंत्र चालक आणि जोडणी कामगारांचा ५.४%, तंत्रज्ञ व सहव्यावसायिकांचा ४.४%, लिपिकीय सहाय्याचा ३.१%, व्यवस्थापकांचा १.२% आणि इतर गटांचा ०.३% होता. संशोधन नोंदीत उपलब्ध असलेली ही सर्वांत व्यापक तुलनीय अधिकृत रचना आहे; मात्र ती सध्याच्या रिक्त जागा, वेतन किंवा करिअरच्या संधींचा अंदाज नाही. शेती, घाऊक व किरकोळ व्यापार आणि शिक्षणात महिलांचे प्रमाण तुलनेने अधिक होते; बांधकाम, उत्पादन आणि वाहतुकीत पुरुषांचे प्रमाण तुलनेने अधिक होते. प्रदेश, लिंग आणि औपचारिक रोजगाराची स्थिती कामाच्या संधी व अटींवर परिणाम करतात. औपचारिक प्रवेशाचा सामान्य मार्ग म्हणजे शालेय किंवा विद्यापीठीय शिक्षण आणि देखरेखीखालील सराव. तांत्रिक शिक्षा तथा व्यावसायिक तालीम परिषद (CTEVT) ही नेपाळची राष्ट्रीय तांत्रिक व व्यावसायिक प्रशिक्षण संस्था आहे. ती कौशल्य-आधारित अभ्यासक्रम आणि व्यवसाय-कौशल्य मानके विकसित करते; तसेच डिप्लोमा व PCL कार्यक्रम, पूर्व-डिप्लोमा किंवा TSLC कार्यक्रम आणि शेती, पशुपालन, स्थापत्य व विद्युत काम, संगणक, अन्न व दुग्धव्यवसाय आणि पाककलेसारख्या क्षेत्रांतील अल्पकालीन प्रशिक्षणाला पाठबळ देते. कार्यक्रमानुसार प्रशिक्षण सुमारे एक ते चार वर्षे चालते आणि त्यात प्रत्यक्ष कामावरील प्रशिक्षण असू शकते. अभ्यासक्रमानुसार प्रवेशासाठी इयत्ता ८, SLC किंवा SEE, TSLC किंवा १०+२ आवश्यक असू शकते. औपचारिक पात्रता नसलेल्या अनुभवी कामगारांसाठी राष्ट्रिय सीप परीक्षण बोर्ड (NSTB) हा व्यावहारिक मार्ग आहे. राष्ट्रिय सीप प्रमाणपत्र दाखवलेल्या कौशल्याची नोंद करते; परवाना आवश्यक असलेल्या व्यवसायात ते व्यावसायिक परिषदेच्या परवान्याची जागा घेत नाही. किमान वय १६ वर्षे आहे. पात्रता स्तरानुसार ठरते: प्राथमिक चाचणीसाठी संबंधित १४० तासांचे प्रशिक्षण आवश्यक असू शकते; स्तर १ साठी एक वर्षाचा अनुभव किंवा एक महिना अथवा १६० तासांचे प्रशिक्षण; स्तर २ साठी तीन वर्षांचा अनुभव, किमान ६०० तास सिद्धांत व ८०० तास प्रत्यक्ष सरावासह एक वर्षाचे प्रशिक्षण, किंवा स्तर १ चा अनुभव; स्तर ३ साठी साधारणतः किमान पाच वर्षांचा अनुभव किंवा मान्यताप्राप्त प्रगती मार्ग आवश्यक असतो. NSTB ने २३७ व्यवसाय-कौशल्य मानके किंवा प्रोफाइल प्रकाशित केले आहेत; नोंदींमध्ये १,०८,००० कौशल्य-चाचणी दिलेले लोक आणि ७२,७३० प्रमाणित लोक समाविष्ट आहेत. काही व्यवसायांत प्रवेश, नोंदणी, नूतनीकरण आणि व्यावसायिक आचार नियंत्रित करणाऱ्या कायदेशीर परिषदा आहेत. नेपाल मेडिकल काउन्सिल आधुनिक वैद्यक करणाऱ्या डॉक्टरांचे नियमन करते; मान्यताप्राप्त पात्रता, परवाना परीक्षा आणि नोंदणी आवश्यक असते. नोंदणी कायमस्वरूपी, तात्पुरती, अनंतिम किंवा विशेषज्ञ म्हणून असू शकते; परदेशी वैद्यकीय पात्रतेसाठी मान्यता किंवा पात्रता तपासणी आवश्यक असते. नेपाल नर्सिङ काउन्सिल सहायक परिचारिका-सुईण, नोंदणीकृत परिचारिका, BMS आणि विशेषज्ञ श्रेण्यांचे नियमन करते. परदेशी परिचारिका आणि सुईणींसाठी शैक्षणिक पुरावे, आवश्यकतेनुसार समतुल्यता तपासणी, परवाना परीक्षा, नोंदणी व नूतनीकरण लागू होतात. नेपाल स्वास्थ्य व्यवसायी परिषद वैद्यकीय डॉक्टर, परिचारिका, औषधनिर्माते आणि आयुर्वेद व्यावसायिक यांच्याव्यतिरिक्त प्रयोगशाळा, रेडिओलॉजी व इमेजिंग, फिजिओथेरपी व पुनर्वसन, नेत्रमापन आणि सार्वजनिक आरोग्य अशा आरोग्यव्यवसायांचे नियमन करते. नेपाल फार्मेसी परिषद औषधनिर्माते व फार्मसी सहाय्यकांचे नियमन करते; त्यात नावनोंदणी, नोंदणी प्रमाणपत्रे, नूतनीकरण आणि परदेशी व्यावसायिकांसाठीचे नियम येतात. नेपाल इन्जिनियरिङ परिषद अभियांत्रिकी व्यवसायाचे नियमन करते. मान्यताप्राप्त अभियांत्रिकी पदवी, NEC नोंदणी किंवा परीक्षा आणि आवश्यकतेनुसार परदेशी शिक्षणाची समतुल्यता आवश्यक असू शकते. प्रकाशित पोर्टलच्या एका उदाहरणात परीक्षेसाठी NRs २,५००, नोंदणीसाठी NRs ५,००० आणि ओळखपत्रासाठी NRs २०० नमूद आहेत; मात्र शुल्क व मुदती चालू सूचनेनुसार बदलतात. नेपाल पशु चिकित्सा परिषद पशुवैद्यकीय पात्रतेनंतर पशुवैद्यकांसाठीची राष्ट्रीय परवाना परीक्षा आणि अंतिम नोंदणी किंवा परवाना यांचा मार्ग वापरते. कायमस्वरूपी, विशेषज्ञ आणि नियतकालिक नोंदणीच्या श्रेणी आहेत; परदेशी पशुवैद्यकांसाठी स्वतंत्र नियतकालिक नोंदणी असते. व्यावसायिक विकास, नैतिकता आणि गुणवत्ता देखरेखही लागू होते. कायदा आणि लेखा व्यवसायांसाठी स्वतंत्र मार्ग आहेत. नेपाल बार काउन्सिल कायद्याची पदवी, वकिलांची परीक्षा आणि नोंदणी किंवा प्रमाणपत्राद्वारे अधिवक्त्यांचा प्रवेश नियंत्रित करते; तसेच नैतिकता व शिस्तीवर देखरेख करते. कायदेव्यवस्थेत अधिवक्ता आणि वरिष्ठ अधिवक्ता ही पदनामे वापरली जातात. नेपाल चार्टर्ड अकाउंटंट्स संस्था CA Final, किमान तीन वर्षांची आर्टिकलशिप आणि सदस्यत्व आवश्यक करते; प्रत्यक्ष व्यवसायासाठी Certificate of Practice, वार्षिक नूतनीकरण किंवा सतत व्यावसायिक विकास आवश्यक आहे. परदेशी मार्गांसाठी ICAN परीक्षा किंवा तपासणी लागू होऊ शकते. सार्वजनिक क्षेत्रातील करिअरसाठी वेगळी निवड प्रक्रिया असते. लोक सेवा आयोग, ज्याला सामान्यतः लोक सेवा आयोग म्हटले जाते, रिक्त पदे जाहीर करतो आणि संघीय, प्रांतीय व स्थानिक तांत्रिक किंवा अतांत्रिक पदांसाठी साधारणतः लेखी परीक्षा, मुलाखती आणि शिफारशी वापरतो. पात्रता संबंधित जाहिरात, शैक्षणिक पात्रता, नागरिकत्व आणि कधीकधी समावेशनाच्या तरतुदींवर अवलंबून असते. निवड प्रक्रिया उत्तीर्ण झाली म्हणजे त्या विशिष्ट रिक्त पदाच्या प्रक्रियेबाहेर नियुक्तीची सर्वसाधारण हमी मिळत नाही. अनेक खाजगी, स्वयंरोजगार आणि कौटुंबिक उद्योगांतील व्यवसायांसाठी सार्वत्रिक व्यावसायिक नोंदणी नाही. त्यात प्रवेशासाठी शिकाऊ उमेदवारी, अनुभव, अल्पकालीन प्रशिक्षण, नियोक्त्याचा किंवा ग्राहकांचा विश्वास आणि स्थानिक व्यावसायिक पद्धती महत्त्वाच्या असू शकतात. हस्तकला, सेवा, व्यापार आणि शेतीतील काही भागांत हे सामान्य आहे. CTEVT प्रशिक्षण आणि NSTB प्रमाणपत्र कौशल्याचा पुरावा बळकट करू शकतात; मात्र ते सर्व व्यवसायांना लागू होत नाहीत आणि आपोआप कायदेशीर परवाना देत नाहीत. रोजगाराच्या अटींमध्ये मोठा फरक असतो, कारण २०१७/१८ सर्वेक्षणात ८४.६% रोजगार अनौपचारिक आणि १५.४% औपचारिक होता. अनौपचारिक काम म्हणजे व्यवसाय अस्तित्वात नाही असा अर्थ नाही; मात्र नोंदणी, लेखी करार, सामाजिक संरक्षण आणि अंमलबजावणी कमी नियमित असू शकते. पुरुषांपेक्षा महिलांचे अनौपचारिक रोजगाराचे प्रमाण अधिक नोंदले गेले: ९०.५% विरुद्ध ८१.१%. श्रम ऐन २०७४ नियोक्त्यांवर सुरक्षित प्रवेश व निर्गमन, सुरक्षा माहिती व प्रशिक्षण आणि कामगारांकडून शुल्क न आकारता वैयक्तिक संरक्षण उपकरणे देण्यासंबंधी कर्तव्ये घालतो. किमान पारिश्रमिक जबाबदार मंत्रालय किंवा समिती ठरवते आणि कायदेशीर चौकटीत किमान दर दोन वर्षांनी त्याचा आढावा घेतला जातो; प्रत्यक्ष व्याप्ती व अंमलबजावणी रोजगाराच्या व्यवस्थेवर अवलंबून असते. बांधकाम, उत्पादन, वाहतूक, शेती, घरगुती काम आणि स्थलांतराशी संबंधित कामात सुरक्षितता किंवा संरक्षणाचे धोके अधिक असू शकतात. स्थलांतरामुळे आणखी एक व्यावसायिक मार्ग खुला होतो; पण नेपाळची पात्रता दुसऱ्या देशात आपोआप हस्तांतरित होत नाही. वैदेशिक रोजगार विभाग FEIMS आणि श्रम स्वीकृती म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या कामगार मान्यतेसह व्यवस्था प्रशासित करतो. कामगाराला परवानाधारक भरती संस्था, वैद्यकीय तपासण्या, प्रवासपूर्व अटी आणि गंतव्य देशाशी सुसंगत करार आवश्यक असू शकतो. गंतव्य देश स्वतंत्रपणे व्हिसा, परवाना, मान्यता किंवा कौशल्य मूल्यांकन मागू शकतो; त्यामुळे नेपाळी परिषदेची नोंदणी परदेशात व्यवसाय करण्याची परवानगी स्वतःहून देत नाही. करिअरचा विकास प्रशिक्षण किंवा पदवीपासून कौशल्य प्रमाणपत्र किंवा व्यावसायिक नोंदणी, देखरेखीखालील सराव, विशेषज्ञ किंवा वरिष्ठ काम, व्यवस्थापन, सार्वजनिक सेवा, स्वयंरोजगार, स्थलांतर, अध्यापन किंवा संशोधनाकडे जाऊ शकतो. नियमन असलेल्या करिअरमध्ये नूतनीकरण, सतत व्यावसायिक विकास आणि नैतिक कर्तव्ये सामान्यतः जोडली जातात. प्रशिक्षणाचा कालावधी, परीक्षा, नोंदणी, नूतनीकरण, समतुल्यता तपासणी, कागदपत्र पडताळणी आणि प्रत्यक्ष कामावरील प्रशिक्षण या स्वतंत्र पायऱ्या आहेत; खर्च व अंतिम मुदती संस्थेच्या सध्याच्या सूचनेनुसार बदलतात.