नेपालमा किनमेल

राष्ट्रिय आर्थिक गणना २०१८ अनुसार नेपालका सबै प्रतिष्ठानमध्ये थोक तथा खुद्रा व्यापार ५३.९४% र श्रमशक्तिमध्ये ३०.६% व्यापार क्षेत्रमा थिए। आर्थिक वर्ष २०२२/२३ मा व्यापारले कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको करिब १५.३९% योगदान गर्‍यो। दर्ता भएका र नभएका व्यवसाय सँगसँगै चल्ने भएकाले वस्तुको छनोट, रसिद, औपचारिक उजुरीका माध्यम र फिर्ता गर्ने अभ्यास विक्रेताअनुसार फरक हुन सक्छ। बजार स्थानीय किनमेल क्षेत्र हो; हाट बजार आवधिक बजार हो। अन्य माध्यममा डिपार्टमेन्ट स्टोर, मल, विशेष पसल, अनलाइन बजार, डिजिटल हाटबजार सेवा र सामाजिक सञ्जालबाट व्यापार पर्छन्। किरानाका लागि मूल्य, परिमाण, प्याकेजिङ, निर्माता र ठेगाना, ब्याच वा लट विवरण, उत्पादन मिति, म्याद र सुरक्षा जानकारी तुलना गर्नुहोस्। खाद्य मापदण्ड तथा लेबलसम्बन्धी आवश्यकतामा खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभाग र नेपाल गुणस्तर तथा नापतौल विभाग संलग्न छन्। व्यक्तिगत तथा घरायसी हेरचाहका वस्तुमा पनि मूल्य, परिमाण, लेबल, उत्पत्ति, म्याद र सुरक्षा जाँच्नुहोस्। विशेष लाइसेन्स वा स्वीकृति चाहिने वस्तुमा तिनैका छुट्टै नियम लाग्छन्। लुगा बजार, पसल, मल र अनलाइन माध्यममा सामान्य रूपमा बेचिन्छ। साइज, सामग्री, सिलाइ वा अन्य गुणस्तर पक्ष र विक्रेताले खुलाएको साट्ने वा फिर्ता गर्ने नीति जाँच्नुहोस्। कुनै खराबी वा विवरणसँग नमिलेको अवस्था नभई खरिदकर्ताले मन फेरेको मात्र कारणले विक्रेताले सामान्यतः फिर्ता लिनैपर्छ भन्ने छैन। लागू नियम र खुलाइएका शर्तअनुसार वस्तु विवरणसँग नमिलेको वा खराब भए फिर्ता, साटफेर वा रकम फिर्ता उपलब्ध हुन सक्छ। मोबाइल फोन र अन्य प्रविधि किन्दा मोडेल, विक्रेता, निर्माता, उत्पत्ति, वारेन्टी वा प्रत्याभूति र फिर्ताका शर्त जाँच्नुहोस्। मोबाइल किन्नुअघि नेपाल दूरसञ्चार प्राधिकरणको मोबाइल उपकरण व्यवस्थापन प्रणाली (NTA-MDMS) मार्फत IMEI जाँच्नुहोस्। दर्ता नभएको उपकरण किन्नु वा बेच्नु गैरकानुनी हो। आयातित फोनमा लागू प्रक्रियाअनुसार भन्सार घोषणा र व्यक्तिगत दर्ता चाहिन सक्छ। विद्युतीय वाणिज्य ऐन २०८१ (२०२५) नेपालभर लागू हुन्छ। वेबसाइट, एप, सफ्टवेयर सेवा, बजारस्थल वा सामाजिक सञ्जालबाट बेच्ने दर्ता वा इजाजतप्राप्त फर्म, कम्पनी वा संस्थामा यो लागू हुन्छ; नेपालमा सेवा दिने विदेशी प्रदायकसमेत यसमा पर्छ। अनलाइन सूचीमा वस्तुको विशेषता, लागू करसहितको अन्तिम मूल्य, डेलिभरी शुल्क, सावधानी, डेलिभरी मिति वा समय, भुक्तानी विधि, वारेन्टी, उत्पादक, उत्पत्तिको देश, बिक्रीपछिका शर्त, फिर्ता गर्न मिल्ने अवस्था र अवधि, रद्द गर्ने शर्त, उत्पादन वा म्याद मिति, बुझ्न सकिने नियम तथा उजुरी संयन्त्र खुलाउनुपर्छ। विद्युतीय खरिद सम्झौता वैध हुन्छ। भुक्तानी खरिदअघि, गर्दा वा पछि, डेलिभरी सेवा प्रदायकलाई समेत, गर्न सकिन्छ। व्यवसायले तुरुन्त बिल र रसिद दिनुपर्छ र सहमति भएका शर्तअनुसार वस्तु डेलिभर गर्नुपर्छ। प्रयोग नगरिएको र क्षति नभएको वस्तु विवरणसँग नमिलेमा लागू अनलाइन व्यापार नियमअनुसार खरिदकर्ताले सर्तविना फिर्ता गर्न र लागू करसहित बराबरको वस्तु साट्न वा रकम फिर्ता पाउन सक्छ। खराबी, ढिलो डेलिभरी वा अन्य गैरअनुरूपताले सम्झौता रद्द, फिर्ता र रकम फिर्ताको आधार दिन सक्छ। नेपालमा हरेक अनलाइन खरिदका लागि सामान्य १४-दिने फिर्ता अवधि स्थापित छैन। नेपालमा नगद, बैंक कार्ड, प्रिपेड कार्ड, मोबाइल बैंकिङ, इन्टरनेट बैंकिङ, ई-वालेट, QR भुक्तानी, connectIPS, अन्तरबैंक स्थानान्तरण र बिक्रीस्थल टर्मिनलबाट भुक्तानी हुन्छ। नेपाल राष्ट्र बैंकले भुक्तानी सेवा सञ्चालक र प्रदायकलाई नियमन तथा लाइसेन्स दिन्छ। स्वीकृत UPI, WeChat Pay र Alipay सञ्जालसहितको सीमापार QR भुक्तानी अनुमति प्राप्त व्यवस्थाबाट मात्र उपलब्ध हुन्छ। विदेशी मुद्रा भुक्तानी र आयातित खरिदमा लागू संघीय नियम लाग्छन्। विदेशबाट मगाउँदा भन्सार, विदेशी मुद्रा, ढुवानी र सम्भावित करले अन्तिम खर्च असर गर्न सक्छन्। उपभोक्ता संरक्षण ऐन २०७५ ले वस्तुमा पहुँच, उचित प्रतिस्पर्धी मूल्यमा गुणस्तरीय वस्तु छनोट, मूल्य, परिमाण, शुद्धता, गुणस्तर र सामग्रीबारे जानकारी, उत्पादन सुरक्षा, क्षतिपूर्ति र सुनुवाइ वा उपचारको अधिकार समर्थन गर्छ। उत्पादक, विक्रेता र सेवा प्रदायक गुणस्तर, उचित लेबल, इमानदार विज्ञापन तथा कानुनी रूपमा मान्यता प्राप्त हानि भए क्षतिपूर्तिका लागि जिम्मेवार हुन्छन्। समस्या नसल्टिए पहिले व्यवसायको उजुरी एकाइलाई विद्युतीय रूपमा, लिखित रूपमा वा प्रत्यक्ष सम्पर्क गर्नुहोस्। त्यसपछि वाणिज्य, आपूर्ति तथा उपभोक्ता संरक्षण विभागको उपभोक्ता अधिकार व्यवस्थापन सूचना प्रणालीमार्फत उजुरी दिन सकिन्छ। उजुरीमा सामान्यतः उजुरीकर्ताको नाम, स्थायी ठेगाना र सम्पर्क, पसल वा संस्थाको नाम तथा ठेगाना, विषय र अधिकतम ५ MB सम्मका PDF, JPG वा PNG प्रमाण राखिन्छन्। क्षतिको क्षतिपूर्ति दाबी क्षति भएको मितिले छ महिनाभित्र गर्नुपर्छ। अनलाइन विक्रेताले डेलिभरी मिति, समय वा अवधि खुलाउनुपर्छ, तर हरेक विक्रेता र वस्तुमा लागू हुने एउटै राष्ट्रिय डेलिभरी सेवा स्तर वा फिर्ता अवधि छैन। पसलको पहुँच, डेलिभरीको विश्वसनीयता र फिर्ता व्यवस्थापन स्थान, ढुवानी र मौसमअनुसार फरक हुन्छन्। नेपाली रुपैयाँ (NPR) सामान्य मूल्य एकाइ हो। अनलाइन मूल्यमा लागू कर समावेश हुनुपर्छ; डेलिभरी शुल्क छुट्टै देखाउन सकिन्छ। विवाद हुन सक्ने खरिदमा सूची, अर्डर विवरण, बिल, रसिद, भुक्तानी अभिलेख, डेलिभरी प्रमाण र संवाद सुरक्षित राख्नुहोस्। निर्दिष्ट औद्योगिक कच्चा वा अर्धतयार सामग्रीबाहेक नेपालमा ४० माइक्रोनभन्दा पातला प्लास्टिक झोला र अन्य प्लास्टिक उत्पादनको उत्पादन, आयात, बिक्री र प्रयोग निषेध छ। फोहोरमैला व्यवस्थापन ऐनअन्तर्गत सम्बन्धित स्थानीय तह वा नगरपालिकाले फोहोर व्यवस्थापन गर्छ र जैविक तथा अजैविक फोहोर छुट्याउन भन्न सक्छ। त्यसैले पुनःप्रयोग र पुनर्चक्रण स्थानीय नियम तथा सङ्कलन सेवामा पनि निर्भर हुन्छ। विद्युतीय फोहोरका लागि प्रमाणित राष्ट्रिय खुद्रा फिर्ता-सङ्कलन प्रणाली नेपालभर छैन; स्थानीय र वितरकका व्यवस्था टुक्राटुक्रा छन्।