Historia ya Rwanda

Ushahidi wa akiolojia unaonyesha kuwa ufundi wa chuma wa Enzi ya Chuma katika eneo hili ulianza angalau katika milenia ya kwanza KK. Utamaduni wa vitu unaohusishwa na Urewe unaonyesha mabadiliko katika makazi, kilimo na ufundi wa chuma, lakini uchunguzi wa akiolojia bado haujakamilika. Muda na sababu za uhamiaji na mabadiliko ya idadi ya watu bado zinajadiliwa; kwa hiyo, simulizi moja la mstari wa asili ya taifa haliwezi kuthibitishwa. Ufalme wa Nyiginya uliibuka na kupanuka kuanzia takriban karne ya kumi na tano hadi ya kumi na tisa. Makao yake ya kifalme yalikuwa Nyanza, na mamlaka ya kisiasa ilihusisha mwami, yaani mfalme, mama malkia, maafisa wa ikulu na machifu waliohusika na mifugo, ardhi na masuala ya kijeshi. Upanuzi ulitumia ushindi, kodi, miungano na mahusiano ya utegemezi, huku kukiwa na tofauti kubwa za kikanda. Wahutu, Watutsi na Watwa kihistoria walikuwa makundi ya kijamii yaliyopishana na kuhusishwa na lugha na utamaduni wa pamoja; hayapaswi kuchukuliwa kuwa makundi ya rangi yasiyobadilika au ushahidi wa jamii iliyokuwa sawa kabisa. Mkutano wa Berlin wa 1884–1885 uliiweka Rwanda katika eneo la ushawishi wa Ujerumani, ingawa utawala madhubuti wa Wajerumani ulianza karibu 1897. Vikosi vya Ubelgiji vilichukua eneo hilo mwaka 1916, mamlaka ya Ligi ya Mataifa ilianza 1924, na eneo hilo likawa Eneo la Udhamini la Umoja wa Mataifa mwaka 1946. Utawala wa Ujerumani na Ubelgiji ulitawala kwa kiasi kikubwa kupitia ufalme, ulipanua shule za wamisionari na Ukristo, ukaweka sera za kazi za lazima na mazao ya biashara, na kutumia mawazo ya kibaguzi ya Kihamitiki. Vitambulisho vilivyoanzishwa 1933–1934 viliimarisha makundi yaliyokuwa rahisi zaidi kubadilika hapo awali. Historia ya Rwanda inapaswa pia kusomwa pamoja na muktadha mpana wa Ruanda-Urundi na maeneo ya mipakani. Vurugu na kuhama kwa watu wakati wa Mapinduzi ya Kijamii ya 1959 vililenga jamii za Watutsi na kusababisha harakati kubwa za wakimbizi. Kura ya maoni iliyosimamiwa na Umoja wa Mataifa mwaka 1961 ilifuta ufalme, na Rwanda ikawa jamhuri huru tarehe 1 Julai 1962. Chini ya Grégoire Kayibanda na PARMEHUTU kuanzia 1962 hadi 1973, utawala wa wingi wa Wahutu ulihusisha kutengwa kisiasa na vurugu za mara kwa mara dhidi ya Watutsi, hasa 1963–1964 na 1967. Mapinduzi ya 1973 yalimleta Juvénal Habyarimana madarakani na kuanzisha mfumo wa kimabavu uliotawaliwa na MRND, wenye upendeleo wa kikanda na kikabila, kutengwa na shinikizo lililoongezeka kutokana na suala la wakimbizi, ongezeko la idadi ya watu na matatizo ya kiuchumi katika miaka ya 1980. Fronti ya Wazalendo wa Rwanda (RPF), yenye tawi la kijeshi lililojulikana kama Jeshi la Wazalendo wa Rwanda (RPA), ilishambulia tarehe 1 Oktoba 1990. Shambulio hilo lilianzisha vita vya wenyewe kwa wenyewe vilivyohusishwa na siasa za wakimbizi na Uganda. Makubaliano ya Arusha yalitiwa saini tarehe 4 Agosti 1993, na Ujumbe wa Msaada wa Umoja wa Mataifa kwa Rwanda (UNAMIR) ukaanza Oktoba 1993. Propaganda za wenye msimamo mkali, uundaji silaha wa wanamgambo na mipango iliyohusishwa na serikali viliongezeka kabla ya ajali ya ndege ya 6 Aprili 1994, ambayo wahusika wake hawajabainishwa. Kuanzia 7 Aprili hadi Julai 1994, Mauaji ya Kimbari dhidi ya Watutsi yaliua zaidi ya watu milioni moja katika takriban siku mia moja, hasa Watutsi pamoja na Wahutu wenye msimamo wa wastani, Watwa na wapinzani wa kisiasa. RPF iliteka Kigali tarehe 4 Julai na kudhibiti nchi kufikia Julai; Serikali ya Umoja wa Kitaifa iliundwa tarehe 19 Julai. Kushindwa kwa UNAMIR, kujiondoa kwa Ubelgiji, kutoingilia kati kwa jumuiya pana ya kimataifa na jukumu linalobishaniwa la Operesheni Turquoise ni sehemu ya historia ya kimataifa ya mgogoro huo. Baada ya 1994, Rwanda ilikabiliwa na kurejea kwa wakimbizi, kuhama kwa watu wengi, ujenzi upya wa taasisi na mapigano ya kijeshi katika eneo jirani. Haki ilitekelezwa katika ngazi kuu tatu: Mahakama ya Kimataifa ya Uhalifu kwa Rwanda (ICTR), iliyofanya kazi kuanzia 1994 hadi 2015; mahakama za kitaifa; na Gacaca, mahakama za kijamii zilizotumika kuanzia 2001 hadi 2012. Uasi uliendelea kuanzia 1996 hadi 2000, na historia ya Rwanda ikaunganishwa na vita katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Serikali inayoongozwa na RPF ilijenga upya taasisi za serikali na kuendeleza sera za umoja wa kitaifa, maridhiano na kuzuia mauaji ya kimbari. Tafsiri za historia hutofautiana katika msisitizo. Simulizi rasmi la kitaifa husisitiza utambulisho wa pamoja kabla ya ukoloni, mgawanyiko wa kikoloni, kutengwa baada ya ukoloni, Mauaji ya Kimbari dhidi ya Watutsi yaliyopangwa, ukombozi wa RPF na umoja wa kitaifa. Tafiti nyingine na nyaraka za haki pia huchunguza ukosefu wa usawa kabla ya ukoloni, nafasi ya kisiasa ya watu, utawala wa kimabavu, mgogoro wa kiuchumi, vita vya wenyewe kwa wenyewe, siasa za kikanda za wakimbizi na upangaji wa wenye msimamo mkali. Unyanyasaji uliorekodiwa uliofanywa na RPF na RPA katika miaka ya 1990 na katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo unapaswa kuchunguzwa kando na Mauaji ya Kimbari dhidi ya Watutsi kwa nia na ukubwa; kuchukulia vurugu zote kuwa sawa huficha rekodi ya kihistoria. Utafiti hutumia akiolojia, utamaduni wa vitu, mapokeo simulizi kama ibitekerezo na ubucurabwenge, mashairi na nasaba za kifalme, kumbukumbu za wamisionari na wakoloni, nyaraka, mafaili ya mahakama, rekodi za Gacaca, ushuhuda wa manusura, maeneo ya ukumbusho na ushahidi wa ICTR na Umoja wa Mataifa. Vyanzo simulizi vinaweza kuhifadhi maarifa yenye thamani lakini pia kuakisi tofauti za kikanda, uteuzi wa mahakama au ujenzi upya wa baadaye. Watafiti wanapaswa kulinganisha vyanzo badala ya kuchukulia simulizi moja rasmi, ushuhuda au rekodi ya kikoloni kuwa kamili. Chuo cha Urithi wa Utamaduni cha Rwanda (RCHA) husaidia makumbusho, utafiti wa urithi, nyaraka, maonyesho na usambazaji kwa umma. Wizara ya Umoja wa Kitaifa na Ushirikishwaji wa Kiraia (MINUBUMWE) inahusika na kumbukumbu za mauaji ya kimbari, ushuhuda, ushahidi na kazi za kuzuia mauaji ya kimbari. Taasisi husika ni pamoja na Jumba la Makumbusho la Kasri la Wafalme huko Nyanza, Makumbusho ya Ethnografia huko Huye, Kandt House huko Kigali, Makumbusho ya Ukombozi, Makumbusho ya Kampeni dhidi ya Mauaji ya Kimbari, huduma za kitaifa za nyaraka na maeneo ya ukumbusho. Nyamata, Murambi, Ukumbusho wa Mauaji ya Kimbari wa Kigali huko Gisozi na Bisesero yaliingizwa katika Orodha ya Urithi wa Dunia ya UNESCO mwaka 2023. Kwibuka ni kipindi cha kila mwaka cha ukumbusho kuanzia 7 Aprili hadi 4 Julai. Maeneo ya ukumbusho hutumika kama sehemu za mazishi, maeneo ya ushahidi, taasisi za elimu na mahali pa kumbukumbu za manusura na maridhiano. Sheria Na. 28/2016 inahusu ulinzi wa urithi, huku Sheria Na. 15/2016 ikiweka mfumo wa ukumbusho na kumbukumbu. Kukanusha mauaji ya kimbari na itikadi ya mauaji ya kimbari vina vikwazo vya kisheria na kisiasa. Wageni wanapaswa kuheshimu mabaki ya miili, ushuhuda na maeneo ya ukumbusho; kushughulikia au kuchapisha mabaki au ushuhuda bila idhini hakukubaliki. Kwa kawaida makumbusho hufunguliwa takriban 09:00–17:00, ingawa baadhi hufunguliwa saa 12:00 siku za Jumatatu na Jumamosi ya mwisho wa mwezi; mengi hufungwa 7 Aprili, 25 Desemba na 1 Januari. Ada ya kuingia kwa kawaida ni takriban faranga 1,000 hadi 20,000 za Rwanda kutegemea eneo, kundi na ukaazi; upatikanaji wa nyaraka, ada na muda hutegemea taasisi.