Suriye'de Tarih

Bugünkü Suriye topraklarında, Fırat ve Levant çevresindeki erken yerleşim ve tarım dâhil, Paleolitik ve Neolitik dönemlere ait yaşam izleri bulunur. Tell Qaramel, Abu Hureyra, Jerf el-Ahmar ve Tell Halaf gibi alanlar, kendi buluntuları ve arkeolojik bağlamlarına göre tarihlendirilir. Tunç ve Demir Çağı tarihi; Tell Mardikh'teki Ebla, Tell Hariri'deki Mari, Ras Shamra'daki Ugarit ve Emar'ın yanı sıra Amorit, Hurrî ve Arami ortamlarını ve Asur, Babil, Hitit ve Ahameniş İmparatorluğu etkisini kapsar. Bu eski siyasi ve kültürel bölgeler, modern Suriye devletinin sınırlarıyla örtüşmüyordu. Helenistik ve Roma tarihi; Seleukos dönemini, Antakya'yı, Apamea'yı, Dura-Europos'u ve Palmira'yı kapsar. Roma Suriyesi MÖ 64'te başladı; Palmira ise MS 3. yüzyılda kısa ömürlü bir imparatorluk kurdu. Ticaret, çok dilli topluluklar ve değişen kent ağları bölgeyi daha geniş Akdeniz ve Yakın Doğu dünyalarına bağladı. Geç Antik Çağ tarihi; Bizans yönetimini, Hristiyanlığı, manastırları, kentsel gelişimi ve Bizans ile Sasani İmparatorluğu arasındaki çatışmaları kapsar. 7. yüzyıldaki Arap fetihleri, tek ve keskin bir kopuştan ziyade kademeli dil ve din değişimlerini beraberinde getirdi. Orta Çağ Suriye'sinde 661–750 arasında başkent olan Emevî Şam'ı, ardından Abbasi yönetimi ile Hamdanîler, Fatımîler, Mirdasîler, Selçuklular, Zengîler, Eyyubîler ve Memlüklerin etkisi yer aldı. Haçlı sınır bölgeleri, kronikler, vakıf belgeleri, sikkeler, yapılar ve arkeolojik kalıntılar farklı türde kanıtlar sunar. 1516'daki Osmanlı fethi; eyalet, vilayet ve sancak gibi taşra yapılarını getirdi. Şam önemli bir hac merkezi, Halep büyük bir ticaret şehri oldu; yerel eşraf ve topluluklar vergi ve askerî yönetimle etkileşim içindeydi. 1839–1876 Tanzimat reformları, 1860'ta Şam'daki şiddet olayları, misyonlar, ticaret ve Avrupa etkisi 19. yüzyılı şekillendirdi. Birinci Dünya Savaşı ve Arap İsyanı, 1918'de Osmanlı yönetimini sona erdirdi. 1920 San Remo düzenlemesini, 1920–1946 Fransız Mandası dönemi izledi. Bu dönemde Halep ve Şam devletleri, Alevi Devleti ve Cebel Dürzi Devleti gibi ayrı idari oluşumlar vardı. İskenderun'un (İskenderun Sancağı olarak da anılır) 1939'da Türkiye'ye devri, Suriye tarihsel hafızasında tartışmalı olmayı sürdürüyor. 1925–1927 Büyük Suriye İsyanı, yerel direnişi yönetim ve egemenlik hakkındaki daha geniş tartışmalarla ilişkilendirdi. Suriye Cumhuriyeti 1946'da bağımsız oldu. 1949'da darbeler yaşandı; Suriye 1958'de Birleşik Arap Cumhuriyeti'ne katıldı ve 1961'de ayrıldı; Baas Partisi 1963'te iktidara geldi. Hafız el-Esad 1971–2000 arasında, ardından Beşşar el-Esad hükümetinin 8 Aralık 2024'te düşüşüne kadar Beşşar el-Esad 2000'den itibaren yönetti. 2011'de başlayan ayaklanma; yerinden edilme, dış müdahale, IŞİD veya DAEŞ, Kürtlerin öncülük ettiği bir yönetim, muhalif güçler ve hükümet kontrolündeki bölgeleri içeren silahlı çatışmaya dönüştü. Bu aktörler ve yönetimler değişen bölgesel gerçeklikler yarattı; tarihçilerin bunları kesin tarihlerle tanımlaması gerekir. 2025'ten 2026'ya Suriye geçiş ve yeniden yapılanma dönemindedir. Geçiş dönemi adaleti, kayıp kişilerin belgelenmesi, anayasal meseleler, seçimler ve bölgesel bütünleşme önemli tarih alanları hâline gelmiştir; siyasi düzen ise henüz kesinleşmemiştir. Bu nedenle güncel kurumlar veya sınırlar hakkındaki iddialar açık bir tarihle belirtilmelidir. Suriye Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü (DGAM), üniversiteler, arşivler, müzeler, yerel tarihçiler ve UNESCO, Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği Ofisi (OHCHR) ile Uluslararası, Tarafsız ve Bağımsız Mekanizma (IIIM) gibi uluslararası kurumlar tarihsel ve belgesel çalışmalara katkı verir. Kaynaklar arasında kitabeler, çivi yazılı ve alfabeli metinler, sikkeler, mimari, Osmanlı kayıtları, Manda dönemi belgeleri, gazeteler, sözlü tarihler ve Birleşmiş Milletler raporları bulunur. Çeviri, köken bilgisi, propaganda, tarihlendirme ve koruma koşulları her kaynağın nasıl değerlendirilmesi gerektiğini etkileyebilir. Resmî araştırmaya erişim çoğunlukla bir kuruma, projeye, alan iznine veya güvenlik iznine bağlıdır; erişim bölgelere göre büyük farklılık gösterir. Tarih araştırmaları için ülke çapında tek bir ücret tarifesi veya son tarih yoktur. Çatışma alanlara ve koleksiyonlara zarar vermiş; yağma, yasa dışı kazı ve kanıt kaybına yol açmıştır. Suriye'deki UNESCO Dünya Mirası alanları arasında Şam Eski Şehri, Halep Eski Şehri, Bosra Eski Şehri, Kuzey Suriye'deki Eski Köyler, Krak des Chevaliers, Kal'at Salah El-Din ve Palmira Alanı bulunur; bunların birçoğu tehlike altındadır. Sözlü tarih ve toplumsal hafıza değerlidir; ancak hukuki veya kanıtsal ağırlıkları kullanım amacına göre değişir. Suriyeli, yerel, dinî, diaspora ve uluslararası hafızalar aynı olayı farklı yorumlayabilir.