Xweza li Sûriyê

Perestgehên xwezayî yên Sûriyê ji zozanên peravê yên Deryaya Navîn û çiyayên daristanî yên peravê heta çiyayên Anti-Lebanon û Qalamoun, geliyên Firat, Khabur, Orontes û Yarmouk, Al-Jazira, oaz, zozanên demkî, golên xwê û deverên çolê dirêj dibin. Al-Badia nêzîkî 55%ê welêt digire û piştgirî dide şivandina berfireh a pez, bizin û deveyan, bikaranîna ava binerdê, berhevkirina darên sotinê, çandiniya oaz û hilberîna xwê. Daristan jîngeh, kontrolkirina xwêrandin û lehiyê, şivandin, darên sotinê, hilberên ne-darî û bêhnvedanê peyda dikin. Di 2019’an de çandinî nêzîkî 86–89%ê bikaranîna giştî ya avê bû; bîrên taybet û pompayên tavê jî beşdarî daketina asta ava binerdê dibin. Herêmên xwezayî yên parastî bi hevkariya desthilatên neteweyî, yekîneyên rêveberiya herêmî, nivîsgehên daristanê û hevkarên navneteweyî an civaka medenî tên birêvebirin. Wezareta Rêveberiya Herêmî û Jîngehê berpirsiyariyên çavdêriya jîngehê, cihêrengiya cureyan, rezervên xwezayî, nirxandina bandora jîngehê û agahiyên jîngehê hene. Wezareta Çandinî û Reformên Agrarî, bi taybetî rêveberiya daristanê û yekîneyên daristanê yên herêmî, destûr û rêveberiya daristanê digire ser xwe. Civaka Sûriyê ya Parastina Jiyana Kovî, an SSCW, rêxistineke ne-hikûmî ya pispor e ku di xebata parastinê de beşdar e. Pergala neteweyî ya piştrastkirî ya parkên neteweyî yên yekgirtî, xizmetên turîzma xwezayê an gihîştina zanistiya welatiyan tune. Danegeha Cîhanî ya Herêmên Parastî di Tebaxa 2026’an de 19 herêmên parastî yên Sûriyê tomar kir, lê qeydan cihên xalan bikar tînin, ne sînor an firehiyên pêbawer. Raporeke kevntir a Peymana Cihêrengiya Cûreyan 22 herêmên parastî yên îlan kirî tomar kir; ji ber vê yekê jimare û sînorên çapkirî bi tevahî li hev nakin. Rezerva Xwezayî ya Sabkhat al-Jabbul li nêzîkî Helebê tenê cihê Ramsarê ye ku ji bo Sûriyê hatiye tomar kirin; ev zozaneke ku di bin Peymana Navneteweyî ya Ramsarê de tê naskirin e û 10,000 hektar digire. Ew her wiha cihekî girîng ê çûkên avê, çêbûn û rawestgeha koçê ye; nifûsa Flamingoya Mezin a wê ji 1%ê nifûsa cîhanî zêdetir e. Hilberîna xwê, çandinî, şivandina heywanan, masîgirî û nêçîra çûkên avê bandorê li cih dikin; vegera avê ya avdaniyê û bendavan asta avê û şorî diguherînin. Deverên Girîng ên Çûk û Cihêrengiya Cûreyan, an IBA, nêzîkî 23 cihan bi giştî nêzîkî 11,435 kîlometre çargoşe nîşan dikin; Jabbul, zozanên Firat û Khabur, zozanên peravê, Jabal Abd al-Aziz û beşên Palmyra û Al-Badia di nav de ne. Sûriye cureyên koçer û niştecih ên wekî Flamingoya Mezin, çûkên avê, Ordekê Serê Spî, Ordekê Marbled, Ordekê Ferruginous, Sociable Lapwing, Şahinê Saker, Sûriyî Serin, gazel û oryx dihewîne. Koloniya herî dawî ya zanîna çûka Northern Bald Ibis li nêzîkî Palmyra bû û rapora dawî ya wê di 2015’an de ye; dibe ku di xwezayê de ji aliyê fonksiyonê ve windabûyî be, herçiqas şertên ewlehiyê çavdêriyê temam nekirine. Lîsteya memikan a 2025’an agahiyên taksonomî û belavbûna cureyan nû kir. Ji ber vê yekê, van qeydan divê bi sînorên gihîştina qadê û çavdêriyê re bên xwendin. Qanûna Daristanê ya 39/2023 daristanên dewletê û taybet wekî sermayeyên parastî dinirxîne. Birîna daran di daristanên dewletê de qedexe ye û erkên parastin û nûvekirinê tên sepandin. Desthilata berpirs dikare rezervên daristanê, parkên daristanê û baxçeyên botanîk ava bike. Yekîneyên daristanê ji bo bikaranînên wekî şivandin, berhevkirin, paqijkirin an çalakiyên din ên rêkûpêkkirî destûrê didin. Gihîştina şivandinê ya herêmî dikare li gorî kapasîteya hilgirtinê û demsalê were destûrdarkirin. Şivandin 15 salan li daristanên agir lêketî û 10 salan li çandiniyên nû, her wiha di rezerv, parkên daristanê, baxçeyên botanîk û herêmên parastî de qedexe ye. Qanûna 12/2012 çarçoveyeke fireh ji bo çavdêriya jîngehê, cihêrengiya cureyan, rezervên xwezayî, nirxandina bandora jîngehê, standardên jîngehê, daneyên jîngehê û agahiyên giştî peyda dike; di 2026’an de hate ragihandin ku guhertina wê didome. Pêkanîn ne wekhev e ji ber ku rêveberî, fînansekirin, şertên ewlehiyê û daneyên jîngehê parçekirî ne. Zextên xwezayê hişkbûna dirêj, germahiya bilindtir, çolbûn, windabûna axê û zozanan, bagerên xwelî û tozê, agirên daristan û zeviyan, lehiyên ji nişka ve û qirêjiya avê an axê dihewînin. Hate ragihandin ku ji 60%ê zeviyên çandiniyê rû bi rûyê xetera çolbûnê ne, nêzîkî 30%ê çavkaniyên avê qirêj in, û li gorî daneyên UNCCA beşa daristanê ji nêzîkî 32%ê sedsala bîstan daketiye bin 3%. Nakokî di navbera ewlehiya şivandinê û kapasîteya hilgirtinê, berhevkirina daran û parastina daristanê, avdaniyê û parastina çem an ava binerdê, û derxistina xwê, masîgirî an nêçîr û parastina zozanan de çêdibin. Nûavakirin û binesazî jî dikarin bi sînorên herêmên parastî re nakokî bikin. Bêhnvedana xwezayî wekî meş, çûktemaşekirin, dîtina peyzajê an eko-turîzm di prensîbê de li perav, çiya, zozan, Firat û Al-Badia mimkun e. Gihîştin bi cih, şertên ewlehiyê, destûrên herêmî û desthilatên de facto ve girêdayî ye; pergala neteweyî ya pêbawer a mêvan, rezervasyon an xerc tune. Koça demsalî ya çûkan, destûrên şivandinê û xetera agir dikarin şertan biguherînin. Berî serdanê, desthilata herêmî an yekîneya daristanê ya berpirs kontrol bike û bê destûra pêwîst nekeve deverên parastî, yên agir lêketî an sînordar. Perwerdeya xwezayê bi kampanyayên hişyariyê, bernameyên ji bo temenên cuda, kargeh û projeyên bi desthilat, zanîngeh, saziyên pispor, ajansên Neteweyên Yekbûyî û NGO re heye, lê avahiya perwerde û gihîştinê ya domdar a neteweyî nehatiye damezrandin.