Dewlet Suriye de

Komara Erebî ya Suriye dewleta fermî ya Suriye yo. Deklarasyonê Destûrî çarçoveya destûrî ya nuha ya derbasbîyayîşî yo û 53 madde esto. Suriye wek yekîya axakî û siyasî ya parsenedekerde diyar keno, veguhestinê axî qedexe keno û Erebî wek ziwanê fermî tesdîq keno. Divê serok Muslim bo, şerîeta Îslamî çavkaniyeke sereke ya qanûnan a, û deklarasyon azadiya dînî, mafên kulturî û ziwanî, wekhevî û mafên peymanên mafê mirovan ên tesdîqkerde parastin keno. Goreyê maddeya 51, qanûnên heyî heta guhertiş yan betalkerdina wan dom kenê. Deklarasyon azadiya ramîn, îfade, agahdarî û çapemenî, nepenî, hereket û dadgehiyeke dadmend parastin kena, bi şertê sînoranê girêdayeyê ewlehiya neteweyî, yekîya axakî, ewlehiya giştî û rêzê, pêşîgirtina sûcan, tenduristî û exlaqê giştî. Serokati û Encumena Wezîran hêza rêveberî virazînenê. Serok Ahmed al-Sharaa cîgirên serok û wezîran tayîn û derdîxeno, serfermandarê giştî yo, dewlet temsîl keno, peyman îmze keno, pêşniyara qanûnan dide û eşkeno di mehêkê de vetoyeke bi sebeb bide. Kabîneyê 30ê Adara 2025 wezaretên derve, bere, hundur, dad, darayî, rêveberiya herêmî û hawirdor, agahdarî û pêşxistina rêveberiyê wek karê bingeyîn gênê. Meclîsê Gel hêzên qanûnsazî, budce û peymanî esto û eşkeno berpirsiyarîya wezîran bipirse. Du sêyê endaman bêserast hilbijartî yî û sêyêk Serok tayîn keno; mudeta wê 30 meh o û eşkena nû bibo. Tîrmeh 2026 de 206 endam, di nav de 22 jin, esto; 70 kes, di nav de 15 jin, Serok tayîn kerdê. Dadgehî dadgehên asayî û îdarî gêreno. Encumena Bilind a Dadî dadgehên asayî û leşkerî çavdêrî kena; Encumena Dewletî dadîya îdarî keno û Rêveberiya Dozên Dewletî di hundirê Wezaretê Dadî de kar keno. Dadgeha Bilind a Destûrî heft endam esto ku Serok tayîn keno û 5ê Tîrmeha 2026 de saz bîyo; du endam jin ê. Merdim eşkenê daxwaz û dozên qanûnî bikin, aktên îdarî bi dadmendiya vekolînê biguherînin û mafê parêzerî, îtirazî û bêguneh hesibnayîşî bikar bînin, herçiqas serxwebûna sazûmanî hîna di pêşketişî de yo. Xerc û demê dadgeh û rêveberiyê goreyê qisimî cîya yî û kalendara neteweyî ya yekser çin a. Suriye bi fermî 14 wilayetan rêxistin bîya: Şam, Rîfa Şam, Heleb, Hims, Hama, Idlib, Laziqîye, Tartus, Deyrizor, Reqqa, Heseke, Deraa, Quneytira û Suweyda. Zencîra rêveberiyê zafane ji dewleta navendî ra wilayet, qezayî, nahîye û yekîneyên belediye yan rêveberiya herêmî gêreno. Wezaretê Rêveberiya Herêmî û Hawirdor, walî, belediye û yekîneyên herêmî berpirsiyarîya rêveberiya axî parve kenê. Rêveberiya berê ya cîya ya bakurê rojhilatî pêvajoya entegrasyonê fermî de yo: peymana 10ê Adara 2025 sazûmanên sivîl û leşkerî, derbasgeh, balafirgeha û neft û gaz gêrena; peymanên 18 û 29ê Çele 2026 pêvajoyê pratîkî kerdê. 25ê Tebaxa 2026 Hêzên Suriye yên Demokratî wek sazkirina leşkerî ya serxwebûnî fermî betal bîyê û sazûmanên sivîl yên Rêveberiya Xweser a Demokratîk ya Bakur û Rojhilatê Suriye di sazûmanên dewletî de entegrasyon bîyê. Heseke temsîliyeta herêmî û polîsê herêmî yê girêdayeyê Wezaretê Hundur parast. Yekîya axakî ya fermî hîna gihîştina rêveberî yan ewlehî ya yeksan yê hemû cayan nêvirazena. Xizmetên giştî zafane bi wezaret, ofîsê wilayetî, Karên Sivîl, Qeydgehê Sivîl û yekîneyên belediye ra gihîştin kenê. Qeydkerdişê zayîşî û rewşa sivîl gihîştina perwerde û xizmetan piştgirî keno. Kesên vegerayî eşkenê qeydên qeydkirina sivîl û belgeyên mal, erd û milk lazim bikerê. Navendên qeydkirina sivîl dîjîtal benê, labelê derengîyê îdarî, ofîsên girtî, avahîya xirab û belgeyên milkî yên zehmet vegerîyayîş û gihîştina xizmetan dereng kenê. Xerc û demê pêvajoyê goreyê xizmet û ca cîya yî; tabloyeke neteweyî ya bawerkerde ya xerc yan dema standard ya xizmetan çin a. Hemwelatî, vegerayî û kesên koçberê hundurî eşkenê goreyê belgeyan şertên pratîkî yên cîya bibînin. Darayîya giştî prosedura budceya salane, ji destûrdayîş ra şuxulkerdiş û hesabên dawî gêrena. 2025 de dahatê giştî nêzîkê 384.2 mîlyar lîreyên Suriye yên newe û mesref nêzîkê 379.2 mîlyar bî; zêdeya nêzîkê 5 mîlyar. Bacê gomrukî nêzîkê 39% dahatî dano, meaş û mûçe zî nêzîkê 41% mesrefan. Budceya Welatî ya 2026 dahatê 958.8 mîlyar lîreyên newe, nêzîkê 8.716 mîlyar dolarê DY, û mesrefê 1,156.7 mîlyar, nêzîkê 10.516 mîlyar dolarê DY, pêşbînî kerd. Beşdariya dahatî 50% bac, xerc û gomruk, 28% neft û gaz û 22% çavkaniyên din bî; mesref 60% mesrefê nuha, 27% veberhênan û 13% piştgirî û ewlehîya civakî bî. Nîmeyê yewem ê 2026 dahatê rastî nêzîkê 2.7 mîlyar dolarê DY li hember mesrefê 3.7 mîlyar bî û kêmasiya nêzîkê 1 mîlyar virazî. Ji Gulan 2026 ra dahatê neft û gazî Wezaretê Darayî ra dano. Banka Navendî pereyê newe derxist, labelê pergalê bankî hîna bêkarî yo û amûrên sîyasetê sînordar ê. Granta Banka Cîhanî ya 100 mîlyon dolarê DY ji bo modernkerdişê beşê darayî û projeya 20 mîlyon dolarî ya reformaya rêveberiya darayî ya giştî piştgirîya vegerandina sazûmanî kenê. Bac, gomruk û karên tedbîrkerdişê giştî yê qanûnî goreyê rêzikan derbas benê. Çavdêrî bi rêya Sazûmana Navendî ya Kontrolê Darayî, Ajansa Navendî ya Çavdêri û Teftîşî, dozgeran, dadgehan û Meclîsê Gel pêk yena. 2025 de Sazûmana Navendî ya Kontrolê Darayî 246 dosyeyên gendelî, 54 qedexeyên seferî û 62 desteserkirina tedbîrî rapor kerd. Vekolîn hîna tenê beşekî weşanî yî, herçiqas rêbazên bingeyê rîskî yên li gorî standardên INTOSAI amade benê. Şikayet, teftîş û audit eşkenê belge, şandin, karê dadî, qeflkirina milkî yan vegerandina milkî pêş bînin. Di vekolîna neteweyî de wezîrê serbixwe yê bawerkerde ku wek ombudsmanî kar bikero nêame nasnamekerdiş. Dadîya derbasbîyayîşî divê rastî, berpirsiyarî, telafî û reformaya sazûmanî bi pêvajoya dadmendî çareser bikero. Komîsyona Neteweyî ya Dadîya Derbasbîyayîşî û Komîsyona Neteweyî ya Kesên Wenda pergalên agahdarî amade kenê, gorên komî qeyd kenê û li ser qanûnan şêwirî kenê; şêwirîya qanûna kesên wenda nêzîkê 500 beşdaran girewto. Van pêvajoyan gelek salan gêreno û hevkarîya saziyên giştî û parastina qeydên lazim kenê. Deklarasyonê Destûrî îfade, agahdarî, weşan, çapemenî, komeleyî û sendîka parastin kena. Wezaretê Agahdarî, Beşa Medyaya Biyanî, SANA û saziyên lîsansdayîşê medyayî gihîştin û karê pîşeyî rêz kenê. Kodekê Karê Pîşeyî û Exlaqî yê Medyayî 2026 de piştî şêwirî bi zêdeyê 1,000 rojnamevanan dest pê kerd. Rojnamevanê biyanî destûrê têketiş û karê fermî lazim gênê; sazûmanên lîsansdayîşî eşkenê weşanxaneyan yan platforman sekinînin eger rêzikan binpê bikerê. Garantîyên qanûnî yewca bi kontrolên destûr û ewlehî est ê. Di materyalê vekolîyayî de qanûneke newe ya partî yan komeleyan a temam û tesdîqkerde nêame nasnamekerdiş. Dewlet serdestîya fermî ya çekan îdia kena. Deklarasyonê Destûrî komên leşkerî yan paramîlîterî yên taybet qedexe kena û çekan ji bo dewlet veqetnena. Wezaretên Bere û Hundur, artêşa neteweyî ya pîşeyî, Hêzên Ewlehiya Hundur, polîsê herêmî, Hêzên Ewlehiya Giştî û Encumena Ewlehiya Neteweyî sazûmana sereke ya ewlehî virazînenê. Planên entegrasyonê vetting û cihdayîşê endamên berê yê SDF, kontrola girtîgehan û girtiyên DAIŞ, û veguhestinê derbasgehan, balafirgehan û saziyên enerjî de desthilatdariya dewletî rê dadenê. Ewlehiya rastî hîna cîya yo, ji ber êrîşên DAIŞ, çekên neqanûnî û narkotîk, teqemeniyên nenebîyayî, tundûtîjiya herêmî ya Suweyda, têketin û topbarana Îsraîlî ya tesîrker Quneytira û Deraa, sînorkerdina hereketî û beşdariya herêmî. Serok eşkeno piştî pejirnayîşê Encumena Ewlehiya Neteweyî rewşa awarte heta sê mehan îlan bikero; dirêjkirina duyem pejirnayîşê Meclîsê Gel lazim keno. Girtin yan girtîbîyayîşî zafane biryara dadgehî lazim keno, cîya ji rewşa girtina di halê sûcî de; deklarasyon rêzê kesî parastin kena û îşkence û wendakerdişê bi zor qedexe kena.