Komara Erebî ya Sûriyeyê dewleta fermî ya Sûriyeyê ye. Danezana Destûrî çarçoveya destûrî ya derbasbûnê ya niha ye û 53 maddeyan dihewîne. Ew Sûriyeyê wekî yekîneyeke erdnîgarî û siyasî ya nayê parçekirin pênase dike, veguhastina axê qedexe dike û erebî wekî zimanê fermî destnîşan dike. Divê Serokomar misilman be, hiqûmeta Îslamî çavkaniyeke sereke ya qanûndanînê ye, û danezan azadiya olî, mafên çandî û zimanî, wekhevî û mafên di peymanên mafên mirovan ên pejirandî de diparêze. Li gorî Maddeya 51, qanûnên heyî di hêzê de dimînin heya ku bên guhertin an betalkirin. Danezan azadiya raman, derbirîn, agahî û çapemeniyê, nepenîtiyê, tevgerê û bihîstineke dadperwer diparêze; lê ev maf dikarin ji ber ewlehiya neteweyî, yekîtiya axê, ewlehî û nîzama giştî, pêşîgirtina li sûcê, tenduristî û exlaqê giştî bêne sînordarkirin. Serokatiya Komarê û Encumena Wezîran hêza rêveber pêk tînin. Serokomar Ahmad al-Sharaa cîgirên serokomar û wezîran tayîn û ji kar derdixe, fermandarê giştî ye, dewletê temsîl dike, peymanan îmze dike, pêşniyarên qanûnî pêşkêş dike û dikare di nav meheke yekê de vetoeke bi sedem bide. Kabîneya ku di 30-ê Adara 2025-an de hate avakirin, di nav wezaretên sereke yên wê de karên derve, parastin, navxwe, dad, darayî, rêveberiya herêmî û jîngeh, agahî û pêşxistina rêveberiyê dihewîne. Meclîsa Gel xwedî hêzên qanûndanînê, budçeyê û peymanan e û dikare wezîran berpirsiyar bike. Du sêyemên endamên wê bi awayekî neyekser têne hilbijartin û sêyemek ji aliyê Serokomar ve tê tayînkirin; heyama wê 30 mehan e û dikare were nûkirin. Di Tîrmeha 2026-an de 206 endamên wê hebûn, di nav wan de 22 jin; Serokomar 70 endam tayîn kiribûn, di nav wan de 15 jin. Dadwerî dadgehên asayî û îdarî dihewîne. Encumena Bilind a Dadwerî çavdêriya dadgehên asayî û leşkerî dike, lê Encumena Dewletê dadweriya îdarî dimeşîne û Rêveberiya Dozên Dewletê di nav Wezareta Dadê de dixebite. Dadgeha Destûrî ya Bilind heft endamên ku ji aliyê Serokomar ve hatine tayînkirin hene û di 5-ê Tîrmeha 2026-an de hate damezrandin; di nav wan endaman de du jin hene. Mirov dikarin daxwazname û dozên dadwerî bikar bînin, bi rêya kontrola dadwerî li kiryarên îdarî îtiraz bikin û xwe dispêrin mafê parastinê, îtirazê û texmîna bêgunehiyê, her çend serxwebûna sazî hîn jî tê xurtkirin. Xerc û demên dadgeh û karûbarên îdarî li gorî sektorê diguherin û nexşeyeke yekgirtî û pêbawer a neteweyî tune ye. Sûriye bi awayekî fermî ji 14 parêzgehan pêk tê; di nav wan de Şam, Gundewarên Şamê, Heleb, Hims, Hema, Îdlib, Laziqiyê, Tartûs, Deyr ez-Zor, Reqa, Hesekê, Dera, Quneytra û Suweyda hene. Zincîra rêveberiyê bi gelemperî ji dewleta navendî ber bi parêzgehê, navçeyê, navçeya biçûk û paşê yekîneyên şaredarî an rêveberiya herêmî ve dimeşe. Wezareta Rêveberiya Herêmî û Jîngehê, walî, şaredarî û yekîneyên herêmî di rêveberiya axê de berpirsiyar in. Rêveberiya cuda ya berê li bakurê rojhilatê Sûriyeyê di pêvajoyeke entegrasyona fermî de ye: peymana 10-ê Adara 2025-an saziyên sivîl û leşkerî, dergeh, balafirgeh, petrol û gaz dihewand; peymanên 18-ê û 29-ê Çileya 2026-an pêvajoyê xurt kirin. Di 25-ê Tebaxa 2026-an de, Hêzên Sûriyeya Demokratîk wekî avahiyeke leşkerî ya serbixwe bi fermî hatin hilweşandin û avahiyên sivîl ên Rêveberiya Xweser a Demokratîk a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê bi saziyên dewletê re hatin yekxistin. Hesekê temsîliyeta herêmî û yekîneyeke polîsên herêmî hildigire ku bi Wezareta Navxweyî ve girêdayî ye. Ji ber vê yekê, yekîtiya fermî ya axê hîn gihîştina îdarî an ewlehiyê ya wekhev li her deverê peyda nake. Gelek xizmetên giştî bi rêya wezaretan, nivîsgehên parêzgehê, Karûbarên Sivîl, Tomara Sivîlan û yekîneyên şaredariyê têne wergirtin. Tomarkirina jidayikbûnê û rewşa sivîl ji bo gihîştina perwerdehiyê û xizmetên din alîkar e. Kesên ku vedigerin dibe ku hewceyê belgeyên tomara sivîl û belgeyên xanî, ax û milkê bin. Navendên tomara sivîlan dijîtal dibin, lê derengmayînên îdarî, nivîsgehên girtî, binesaziya zirardîtî û belgekirina dijwar a milkê hîn veger û gihîştina xizmetan dereng dixin. Xerc û dema pêvajoyê li gorî xizmet û cihê wê diguherin; ji bo tevahiya welêt tabloya xercan a pêbawer an muhleta standard a xizmetê tune ye. Hemwelatiyan, kesên vegeriyaye û kesên koçberkirî yên hundirîn li gorî belgeyên xwe dikarin bi hewcedariyên cuda yên pratîkî re rû bi rû bibin. Darayiya giştî ji pêvajoyeke budçeya salane, ji destûrdana xerckirinê heta bicihanîn û hesabên dawîn, re peywendîdar e. Di 2025-an de, dahata giştî nêzîkî 384.2 milyar lîreyên Sûriyeyê yên nû bû û xerçî nêzîkî 379.2 milyar bû; ji vê yekê zêdeyeke nêzîkî 5 milyar ma. Gumrik nêzîkî 39% ê dahatê pêşkêş kir û mûçe û meaş nêzîkî 41% ê xerçiyê pêk anîn. Budçeya Hemwelatiyan a 2026-an dahata 958.8 milyar lîreyên Sûriyeyê yên nû, bi qasî 8.716 milyar dolarên Amerîkayê, û xerçiya 1,156.7 milyar, bi qasî 10.516 milyar dolarên Amerîkayê, pêşbînî kir. Ji aliyê dahatê ve, 50% bac, xerc û gumrik, 28% petrol û gaz, û 22% çavkaniyên din bûn; xerçî jî 60% xerciya heyî, 27% veberhênan û 13% piştgirî û ewlehiya civakî bû. Di nîvê yekem ê 2026-an de dahata rastîn nêzîkî 2.7 milyar dolarên Amerîkayê bû, li hember xerciya nêzîkî 3.7 milyar; ev kêmasiyeke nêzîkî 1 milyar çêkir. Ji Gulana 2026-an ve dahata petrol û gazê ji Wezareta Darayî re hatiye veguhastin. Banka Navendî pereyeke nû derxist, lê pergala bankayê hîn bêkar e û amûrên wê yên siyasetê kêm in. Desteheke Banka Cîhanê ya 100 milyon dolarên Amerîkayê ji bo nûjenkirina sektora darayî û projeyeke reformkirina rêveberiya darayî ya giştî ya 20 milyon dolar piştgirî didin vejandina saziyan. Li gorî rêzikên peywendîdar, erkên bac, gumrik û peydakirina giştî ya qanûnî tên sepandin. Çavdêriya darayî û îdarî ji aliyê Rêxistina Navendî ya Kontrola Darayî, Ajansa Navendî ya Çavdêriya û Teftîşê, dozgeran, dadgehan û Meclîsa Gel ve tê kirin. Di 2025-an de, Rêxistina Navendî ya Kontrola Darayî 246 dozên gendeliyê, 54 qedexeyên rêwîtiyê û 62 desteserkirinên pêşîgir ragihand. Şopandin hîn bi awayekî kêm tê eşkerekirin, lê rêbazên li gorî astengiyê, ku bi standardên INTOSAI re li hev tên, tên pêşxistin. Giliyên nivîskî, teftîş û kontrol dikarin bibin sedema belgekirinê, şandinê, kiryara dadwerî, cemidandina mal û vegerandina wan. Di nirxandina neteweyî ya heyî de tu wezîfeya wek Ombudsmanê serbixwe ya bi tevahî piştrast nebû. Dadweriya derbasbûnê armanc dike ku rastî, berpirsiyariyê, berdêla zirarê û reforma saziyan bi pêvajoyeke dadperwer çareser bike. Komîsyona Neteweyî ya Dadweriya Derbasbûnê û Komîsyona Neteweyî ya Kesên Windabûyî pergalên agahdariyê pêş dixin, gorên komî pêşnîşan dikin û li ser qanûnê şêwirdariyê dikin; şêwirdariya li ser qanûna kesên windabûyî bi nêzîkî 500 kesên peywendîdar re bû. Tê payîn ku ev pêvajoyên çend salan bidomin û hevkariyê ji saziyên giştî û parastina belgeyan bixwazin. Danezana Destûrî mafên derbirîn, agahî, weşan, çapemenî, komeleyê û çalakiyên sendîkayî nas dike. Wezareta Agahdariyê, Beşa Medyaya Biyanî ya wê, SANA û desthilatên lîsansên medyayê gihîştinê û çalakiya pîşeyî birêve dibin. Di 2026-an de, piştî şêwirdariyê bi zêdetirî 1,000 rojnamevanan re, Qanûna Rêveçûna Pîşeyî û Exlaqî ya Medyayê hate destpêkirin. Ji rojnamevanên biyanî re destûra fermî ya ketinê û karê hewce ye; desthilatên lîsansê dikarin dezgeh an platformên ku rêzikên li pey nakin rawestînin. Ji ber vê yekê, garantiyên qanûnî bi kontrolên destûr û ewlehiyê re hevdem hene. Di materyalên ku hatine nirxandin de tu qanûna nû ya partî an komeleyan bi awayekî qetî piştrast nebû. Dewlet îdia dike ku monopola fermî ya hêza çekdar li destê wê ye. Danezana Destûrî avahiyên leşkerî an paramîlîter ên taybet qedexe dike û çekan ji bo dewletê veqetîne. Desthilatên parastin û navxweyî, artêşa neteweyî ya pîşeyî, Hêzên Ewlekariya Hundirîn, polîsên herêmî, Hêzên Ewlekariya Giştî û Encumena Ewlekariya Neteweyî avahiya sereke ya ewlehiyê pêk tînin. Peymanên entegrasyonê ji bo endamên berê yên SDF vekolîn û cihkirinê, kontrola dewletê ya girtîgehan û girtiyên Dewleta Îslamî, û veguhastina dergeh, balafirgeh û dezgehên enerjiyê bo destê dewletê rê dikin. Lê ewlehî ya di pratîkê de hîn ne wekhev e, ji ber êrîşên Dewleta Îslamî, çekên neqanûnî û narkotîk, cebilxaneyên teqiyanê yên neteqiyaye, şîdeta herêmî li Suweyda, destwerdan û topbarana Îsraîlê ku bandorê li Quneytra û Dera dike, sînorkirina tevgerê û tevlîbûna fireh a herêmî. Serokomar dikare piştî pejirandina Encumena Ewlekariya Neteweyî rewşa awarte heta sê mehan ragihîne; ji bo dirêjkirina wê ya duyem, pejirandina Meclîsa Gel hewce ye. Ji bilî rewşa ku kes di dema sûcê de were girtin, ji bo girtin an binçavkirinê bi gelemperî biryara dadwerî hewce ye; danezan rûmetê diparêze û îşkence û windakirina bi zorê qedexe dike.
Dewlet li Sûriyeyê
Sûriye xwedî dewleteke fermî hatiye damezrandin, lê kapasîteya wê ya di pratîkê de li seranserê welêt ne wekhev e. Danezana Destûrî ya ku di 13-ê Adara 2025-an de hate pejirandin, çarçoveya destûrî ya derbasbûnê ji bo heta pênc salan peyda dike; ew tenê piştî destûreke mayînde û hilbijartinên paşê diqede. Desthilata dewletê saziyên neteweyî, 14 parêzgeh, rêveberiya giştî, darayî, çavdêrî, azadiyên giştî û ewlehiyê digire nav xwe, lê kontrola herêmî û peydakirina xizmetan hîn jî pir cuda ne.
VivAVia can make mistakes. Check important information.