Suriye'de Devlet

Suriye Arap Cumhuriyeti, Suriye'nin resmî devletidir. Anayasal Bildiri mevcut geçiş dönemi anayasal çerçevesidir ve 53 maddeden oluşur. Suriye'yi bölünmez bir toprak ve siyasi bütün olarak tanımlar, toprak devrini yasaklar ve Arapçayı resmî dil olarak belirler. Cumhurbaşkanının Müslüman olması gerekir; İslam hukuku mevzuatın başlıca kaynaklarından biridir. Bildiri din özgürlüğünü, kültürel ve dilsel hakları, eşitliği ve onaylanmış insan hakları antlaşmalarında yer alan hakları korur. 51. madde uyarınca mevcut yasalar değiştirilmedikçe veya yürürlükten kaldırılmadıkça yürürlükte kalır. Bildiri; ulusal güvenlik, toprak bütünlüğü, kamu güvenliği ve düzeni, suçların önlenmesi, kamu sağlığı ve ahlakla bağlantılı sınırlamalara tabi olarak düşünce, ifade, bilgi ve basın özgürlüğünü, mahremiyeti, dolaşım özgürlüğünü ve adil yargılanma hakkını korur. Cumhurbaşkanlığı ve Bakanlar Kurulu yürütme organını oluşturur. Cumhurbaşkanı Ahmed eş-Şara yardımcılarını ve bakanları atar ve görevden alır; başkomutanlık yapar, devleti temsil eder, antlaşmaları imzalar, mevzuat sunar ve bir ay içinde gerekçeli veto kullanabilir. 30 Mart 2025'te kurulan kabinede dışişleri, savunma, içişleri, adalet, maliye, yerel yönetim ve çevre, enformasyon ve idari kalkınma başlıca görev alanları arasındadır. Halk Meclisi yasama, bütçe ve antlaşma yetkilerine sahiptir ve bakanlardan hesap sorabilir. Üyelerinin üçte ikisi dolaylı olarak seçilir, üçte biri Cumhurbaşkanı tarafından atanır; görev süresi 30 aydır ve yenilenebilir. Temmuz 2026'da Meclisin 206 üyesi vardı; 15'i kadın olmak üzere 70 üye Cumhurbaşkanı tarafından atanmıştı. Mecliste 22 kadın bulunuyordu. Yargı, adli ve idari mahkemeleri kapsar. Yüksek Yargı Konseyi adli ve askerî mahkemeleri denetler; Devlet Konseyi idari yargıya bakar ve Devlet Davaları İdaresi Adalet Bakanlığı bünyesinde faaliyet gösterir. Yedi üyesi Cumhurbaşkanı tarafından atanan Anayasa Yüksek Mahkemesi 5 Temmuz 2026'da kuruldu; üyelerinden ikisi kadındır. Kişiler dilekçe ve yasal süreçlerden yararlanabilir, idari işlemleri yargısal denetime götürebilir ve savunma, temyiz ve masumiyet karinesi haklarına dayanabilir; ancak kurumsal bağımsızlık hâlâ pekiştirilmektedir. Mahkeme ve idari ücretler ile süreler alana göre değişir; ülke genelinde güvenilir tek bir tarife yoktur. Suriye resmen Şam, Şam Kırsalı, Halep, Humus, Hama, İdlib, Lazkiye, Tartus, Deyrizor, Rakka, Haseke, Dera, Kuneytra ve Süveyda dâhil 14 ile ayrılır. İdari zincir genellikle merkezî devletten il, ilçe ve nahiyeye, oradan belediye veya diğer yerel idari birimlere uzanır. Bölgesel yönetimde Yerel Yönetim ve Çevre Bakanlığı, valiler, belediyeler ve yerel birimler ortak sorumluluk taşır. Kuzeydoğu Suriye'deki eski ayrı yönetim resmî olarak bütünleşme sürecindedir: 10 Mart 2025 anlaşması sivil ve askerî kurumları, sınır kapılarını, havalimanlarını, petrol ve gazı kapsıyordu; 18 ve 29 Ocak 2026 tarihli anlaşmalar süreci uygulamaya koydu. 25 Ağustos 2026'da Suriye Demokratik Güçleri bağımsız askerî yapı olarak resmen feshedildi; Kuzey ve Doğu Suriye Demokratik Özerk Yönetiminin sivil yapıları devlet kurumlarına katıldı. Haseke yerel temsili ve İçişleri Bakanlığına bağlı yerel bir polis unsurunu korur. Bu nedenle ülkenin resmî toprak bütünlüğü, her yerde eşit idari erişim veya güvenlik sağlamaz. Kamu hizmetlerine çoğunlukla bakanlıklar, il müdürlükleri, Nüfus İşleri, Nüfus Sicili ve belediye birimleri aracılığıyla erişilir. Doğum ve medeni hâl kaydı, eğitim ve diğer hizmetlere erişimi destekler. Geri dönenlerin nüfus sicili kayıtlarına ve konut, arazi ve mülkiyet belgelerine de ihtiyacı olabilir. Nüfus sicili merkezleri dijitalleştirilmektedir; ancak idari gecikmeler, kapalı ofisler, hasarlı altyapı ve zor mülkiyet belgeleme süreçleri dönüşü ve hizmetlere erişimi geciktirmeye devam eder. Ücretler ve işlem süreleri hizmete ve yere bağlıdır; ülke çapında güvenilir bir ücret tablosu veya standart hizmet süresi yoktur. Vatandaşlar, geri dönenler ve ülke içinde yerinden edilmiş kişiler, belgelerine göre farklı pratik gerekliliklerle karşılaşabilir. Kamu maliyesi ödenek, uygulama ve kesin hesap aşamalarından oluşan yıllık bütçe sürecini izler. 2025'te kamu gelirleri yaklaşık 384,2 milyar yeni Suriye lirası, harcamalar ise yaklaşık 379,2 milyar lira olmuş; yaklaşık 5 milyar lira fazla verilmiştir. Gümrükler gelirlerin yaklaşık yüzde 39'unu, ücret ve maaşlar harcamaların yaklaşık yüzde 41'ini oluşturmuştur. 2026 Vatandaş Bütçesi, 958,8 milyar yeni Suriye lirası (yaklaşık 8,716 milyar ABD doları) gelir ve 1.156,7 milyar (yaklaşık 10,516 milyar ABD doları) harcama öngörmüştür. Gelirlerin yüzde 50'si vergi, harç ve gümrüklerden, yüzde 28'i petrol ve gazdan, yüzde 22'si diğer kaynaklardan oluşmuştur; harcamaların yüzde 60'ı cari, yüzde 27'si yatırım, yüzde 13'ü destek ve sosyal güvenlik gideridir. 2026'nın ilk yarısında gerçekleşen gelir yaklaşık 2,7 milyar ABD doları, harcama yaklaşık 3,7 milyar dolar olmuş ve yaklaşık 1 milyar dolarlık açık verilmiştir. Petrol ve gaz gelirleri Mayıs 2026'dan beri Maliye Bakanlığına aktarılmaktadır. Merkez Bankası yeni bir para birimi çıkarmıştır; ancak bankacılık sistemi işlevsizdir ve politika araçları sınırlıdır. Dünya Bankasının finans sektörünün modernizasyonu için verdiği 100 milyon ABD doları hibe ile 20 milyon dolarlık kamu mali yönetimi reform projesi kurumsal toparlanmayı destekler. İlgili kurallar uyarınca vergi, gümrük ve yasal kamu alımı yükümlülükleri uygulanır. Denetimi Merkezî Mali Denetim Teşkilatı, Merkezî Denetim ve Teftiş Kurumu, savcılar, mahkemeler ve Halk Meclisi yürütür. Merkezî Mali Denetim Teşkilatı 2025'te 246 yolsuzluk vakası, 54 seyahat yasağı ve 62 ihtiyati haciz bildirmiştir. Denetimler kısmen açıklanır; INTOSAI standartlarıyla uyumlu risk temelli yöntemler geliştirilmektedir. Şikâyet, teftiş ve denetimler belgelemeye, sevke, yargı işlemine, malvarlığının dondurulmasına veya geri alınmasına yol açabilir. Erişilebilir ulusal incelemede bağımsız ombudsmana tam olarak denk olduğu doğrulanmış bir kurum saptanmamıştır. Geçiş dönemi adaletinin hakikat, hesap verebilirlik, tazmin ve kurumsal reformu usul güvenceleriyle ele alması amaçlanır. Ulusal Geçiş Dönemi Adaleti Komisyonu ve Ulusal Kayıp Kişiler Komisyonu bilgi sistemleri geliştirir, toplu mezarları haritalandırır ve mevzuat için istişare yürütür; kayıp kişiler yasasıyla ilgili istişareye yaklaşık 500 paydaş katılmıştır. Bu süreçlerin birkaç yıl sürmesi, kamu kurumlarının iş birliğini ve kayıtların korunmasını gerektirmesi beklenmektedir. Anayasal Bildiri ifade, bilgi, yayın, basın, örgütlenme ve sendikal faaliyeti tanır. Enformasyon Bakanlığı, Yabancı Medya Dairesi, SANA ve medya lisans makamları erişimi ve mesleki faaliyetleri düzenler. 1.000'den fazla gazeteciyle yapılan istişarelerin ardından 2026'da mesleki ve etik Medya Davranış Kuralları yayımlandı. Yabancı gazetecilerin resmî giriş ve çalışma izinlerine ihtiyacı vardır; lisans makamları kurallara uymayan yayın kuruluşlarını veya platformları askıya alabilir. Dolayısıyla yasal güvenceler izin ve güvenlik denetimleriyle birlikte işler. İncelenen kaynaklarda yeni bir parti veya dernekler yasasının kesin olarak doğrulanmış bir örneği saptanmamıştır. Devlet, silahlı güç üzerinde resmî tekel iddiasındadır. Anayasal Bildiri özel askerî veya paramiliter oluşumları yasaklar ve silah bulundurmayı devlete bırakır. Savunma ve içişleri makamları, profesyonel ulusal ordu, İç Güvenlik Kuvvetleri, yerel polis, Genel Güvenlik Kuvvetleri ve Ulusal Güvenlik Konseyi başlıca güvenlik yapısını oluşturur. Bütünleşme düzenlemeleri eski Suriye Demokratik Güçleri üyelerinin incelenip yerleştirilmesini, hapishaneler ile IŞİD tutuklularının devlet denetimine alınmasını ve sınır kapıları, havalimanları ve enerji tesislerinin devlete devrini öngörür. Buna rağmen IŞİD saldırıları, yasa dışı silah ve uyuşturucu, patlamamış mühimmat, Süveyda'daki yerel şiddet, Kuneytra ve Dera'yı etkileyen İsrail saldırıları ve bombardımanları, hareket kısıtlamaları ve daha geniş bölgesel müdahaleler nedeniyle fiilî güvenlik eşit değildir. Cumhurbaşkanı Ulusal Güvenlik Konseyinin onayıyla en fazla üç aylık olağanüstü hâl ilan edebilir; ikinci uzatma Halk Meclisinin onayını gerektirir. Suçüstü durumu dışında tutuklama veya gözaltı genellikle yargı kararı gerektirir; bildiri insan onurunu korur, işkenceyi ve zorla kaybetmeyi yasaklar.