Tojikistonda san’at

Tojikiston Respublikasi Madaniyat vazirligi madaniyat siyosatini belgilaydi hamda muzeylar, kutubxonalar, teatrlar, professional va xalq san’ati hamda meros muhofazasini nazorat qiladi. Uning madaniyat bo‘limlari Tojikiston Milliy muzeyi, Tojikiston Milliy kutubxonasi, Mirzo Tursunzoda nomidagi Davlat madaniyat va san’at instituti, Davlat tasviriy san’at va dizayn instituti, T. Sattorov nomidagi Milliy konservatoriya va boshqa muassasalar bilan ishlaydi. Tojikistonda amaldagi davlat san’at tizimi mavjud, ammo kirish imkoniyati, ta’lim va san’at bozori notekis; barcha badiiy sohalarni ifodalovchi yagona muassasa yo‘q. Tasviriy san’at rangtasvir, qalamda rasm chizish, haykaltaroshlik, zargarlik, kulolchilik, o‘ymakorlik, kundal bezagi va gulduzi kashtachiligini o‘z ichiga oladi. Milliy muzeyda tegishli to‘plamlar bor, Davlat tasviriy san’at va dizayn instituti esa tasviriy san’at va dizayn bo‘yicha rasmiy ta’lim beradi. Dizayn kurslarida rasm, rangtasvir, kompozitsiya va texnik chizmachilik imtihonlari bo‘lishi mumkin; moda, to‘qimachilik, amaliy va sanoat dizayni raqamli ishlar bilan bog‘liq holda rivojlanmoqda. Chakan kashtachiligi va tazhib yoki naqqoshlik kabi an’anaviy shakllar mamlakat badiiy amaliyotining bir qismidir. Musiqa konservatoriya va davlat ansambllaridagi ta’limni jamoa orqali o‘tadigan an’analar bilan birlashtiradi. Milliy konservatoriya, Davlat filarmoniyasi va Shashmaqom ansambli rasmiy yo‘nalishning bir qismidir. Shashmaqom — Markaziy Osiyoning mumtoz musiqa an’anasi, Falak esa tojiklarning vokal va cholg‘u an’anasidir; ikkalasi ham xalqaro madaniy e’tirofga ega: Shashmaqom 2008-yilda, Falak 2021-yilda UNESCO ro‘yxatiga kiritilgan. Rubob, an’anaviy torli cholg‘uni yasash va chalish 2024-yilda UNESCO e’tirofiga sazovor bo‘lgan. Tojik adabiyoti fors-tojik mumtoz yozuvi va zamonaviy asarlarni qamrab oladi. Milliy kutubxona milliy depozitariy va tadqiqot markazi bo‘lib, taxminan 50 tilda 3,000,000 dan ortiq hujjatga ega. Unda raqamli katalog, noyob qo‘lyozmalarni raqamlashtirish va fuqarolarga millati, ta’limi, maqomi yoki siyosiy yoxud diniy e’tiqodidan qat’i nazar ochiq foydalanish imkoniyati bor; yiliga qariyb 150 ta ommaviy va ixtisoslashgan tadbir o‘tkaziladi. Kino 2007 va 2020-yillarda o‘zgartirilgan, amaldagi 67-sonli «Kino to‘g‘risida»gi qonun bilan tartibga solinadi. Hukumatning 2017-yildagi 589-son qarori bilan tashkil etilgan Tojikfilm badiiy, hujjatli va animatsion film ishlab chiqarish, dublyaj, tarjima, namoyish va saqlash bilan shug‘ullanadi. U ssenariylarni qabul qiladi va shartnoma asosida mahalliy yoki xalqaro qo‘shma ishlab chiqarishda qatnashishi mumkin. GBAO, Sug‘d, Xatlon va Rashtdagi idoralari hududiy faoliyatni qo‘llab-quvvatlaydi; litsenziya va sertifikatlash talablari kino namoyishi hamda tarqatilishiga ta’sir qiladi. Raqamli tarqatish va ishlab chiqarish ko‘nikmalarini kuchaytirish zarur. Amaldagi 80-sonli «Teatr va teatr faoliyati to‘g‘risida»gi qonun 2018-yil 2-yanvardan beri jonli ijod va ommaviy sahna chiqishlarini tartibga soladi. Davlat muassasalariga Ayni nomidagi opera va balet teatri, Lohutiy drama teatri, Mayakovskiy nomidagi rus drama teatri, Yoshlar teatri va Davlat sirki kiradi. Festivallar va xorijiy gastrollar qo‘shimcha imkoniyat yaratadi, ammo ommaviy chiqishlar muassasalar jadvali va mavjud dasturlarga bog‘liq. Me’morchilik ushbu san’at doirasiga qurilgan muhitdagi madaniy ifoda, dizayn va yodgorliklar, muzeylar, qal’alar, masjidlar, madrasalar hamda minoralarni asrash orqali kiradi. Hukumat ma’lumotida 2,000 dan ortiq tarixiy va madaniy yodgorlik qayd etilgan. Sarazm, Ipak yo‘li yo‘lagining ayrim qismlari va Qadimgi Xuttal UNESCO madaniy meros obyektlaridir; muhofaza va restavratsiyada Madaniyat vazirligi hamda «Madaniyat to‘g‘risida»gi qonun ishtirok etadi. Fotografiya tasviriy san’at ta’limi, ko‘rgazmalar, kino va audiovizual ishlab chiqarish hamda madaniy hujjatlashtirish orqali qo‘llab-quvvatlanadi; alohida milliy fotografiya idorasi yoki bozor reyestri qayd etilmagan. Raqamli san’at uchun maxsus milliy muassasa yo‘q, shu bois ijodkorlar dizayn va innovatsiya bo‘limlari, raqamli kutubxona resurslari, audiovizual ishlab chiqarish va onlayn ko‘rgazma yoki tarqatish kanallaridan foydalanadi. Konstitutsiya va 2024-yil 3-yanvardan kuchga kirgan, 2025-yil 2-yanvarda o‘zgartirilgan amaldagi 2033-sonli «Madaniyat to‘g‘risida»gi qonun madaniyatda ishtirok etish va ijodiy faoliyatni tan oladi. Davlat muassasalarni moliyalashtirish, grantlar, stipendiyalar, ta’lim va xalqaro hamkorlik orqali qo‘llashi mumkin, biroq mablag‘ yoki joy avtomatik berilmaydi. Mualliflik va turdosh huquqlar adabiy va badiiy asarlar, audiovizual asarlar, ijrolar va fonogrammalarni himoya qiladi. Qonundagi istisno bo‘lmasa, uchinchi tomon foydalanishi odatda ruxsat va royalti to‘lovini talab qiladi. Madaniy boyliklarni olib kirish va olib chiqish tartibga solinadi. San’at ta’limiga qabul odatda Milliy test markazining ixtisoslashmagan testlari va tegishli institut yoki MTT hududiy bo‘limidagi ixtisoslik imtihonlarini birlashtiradi. Davlat granti va to‘lov-kontrakt o‘rinlari mavjud, ammo o‘rinlar va aniq kontrakt miqdorini yillik qabul rejasi hamda institut e’lonlari belgilaydi. 2026-yilgi institut e’loni imtihon joylari va amaldagi qabul jarayonini tasdiqlaydi. Kutubxonadan barcha fuqarolar foydalanishi mumkin, raqamli resurslardan esa kutubxona kompyuterlarida bepul foydalaniladi. Milliy muzey dushanbadan yakshanbagacha 08:00 dan 18:00 gacha ochiq; muzey, teatr, kino va festival narxlari turlicha, barcha madaniy tadbirlar uchun ishonchli yagona milliy tarif yo‘q. Dushanbe asosiy muassasalar markazi bo‘lib qoladi, boshqa hududlarda esa viloyat muassasalari, davriy ko‘rgazma va festivallar imkoniyat yaratadi. San’at narxlari, galereyalar aylanmasi, grantlar va ijodkorlar daromadiga oid ishonchli milliy statistika yo‘q; tijorat imkoniyatlarini tegishli muassasa, loyiha yoki bozor bo‘yicha baholash kerak.