Тажикстанда бизнес жүргүзүү

Тажикстан Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Салык комитети бизнес каттоо жана салык башкаруу боюнча негизги мамлекеттик орган болуп саналат. Анын аймактык каттоо бөлүмдөрү Тоолуу Бадахшан автономиялуу облусунда, облустарда, Душанбе шаарында жана шаарлар менен райондордо иштейт. «Бирдиктүү терезе» кызматы каттоонун негизги баскычтарын бириктирет, ал эми Бирдиктүү мамлекеттик реестр жеке ишкерлерди, юридикалык жактарды жана тиешелүү өзгөрүүлөрдү каттайт. 2025-жылдагы реформа электрондук каттоону жана электрондук документтерди киргизди. Салык комитетинин маалыматына ылайык, каттоо адатта 24 сааттын ичинде бүтөт жана каттоо аракеттери үчүн мамлекеттик алым жоюлган. Так документтер жагдайга жараша болот; аларга инсандыгын тастыктаган документтер, арыз, уюштуруу документтери, өкүлчүлүк ыйгарым укуктары жана иш жүргүзүүгө укукту тастыктаган документтер кириши мүмкүн. Жеке ишкер патент, күбөлүк, өзгөчө шарттары бар күбөлүк же жалпы күбөлүк режимин колдоно алат. Дыйкан чарбасынын өзүнчө күбөлүк мүмкүнчүлүгү бар жана ал өзгөчө айыл чарба ишмердигине тиешелүү. Юридикалык жак ЖЧК же мыйзам уруксат берген башка формада болушу мүмкүн. Чет өлкөлүк компания филиал же өкүлчүлүк ача алат. Чет өлкөлүк жарандарга алардын макамына жараша виза, каттоо картасы же жашап турууга уруксат да керек болушу мүмкүн. Каттоо ар бир ишмердикти жүргүзүүгө өзүнөн өзү уруксат бербейт. Уруксат берүү системасы жөнүндө мыйзамга ылайык жөнгө салынуучу ишке лицензия, уруксат, макулдашуу актысы же билдирүү талап кылынышы мүмкүн; жооптуу орган менен шарттар тармакка жараша аныкталат. Бизнес түзүү үчүн, адатта, өзүнчө ишмердик уруксаты талап кылынбайт. Каттоодон кийин бизнес салыктык каттоого жана электрондук салык кызматтарына жеткиликтүүлүк алат. Мурунку 12 айдагы дүң киреше 1 000 000 сомониден ашпаса, мыйзамдагы өзгөчөлүктөрдү эске алуу менен жөнөкөйлөтүлгөн салык режими жеткиликтүү. Бул режим юридикалык жактардын киреше салыгын жана кошумча нарк салыгын камтыбайт, бирок импорттогу кошумча нарк салыгы жана резидент эместерден кармалуучу төлөмдөр боюнча милдеттер өзгөчө бойдон калат; башка салыктар төлөнө бериши мүмкүн. Кошумча нарк салыгы 2024–2026-жылдары 14%, ал эми 2027-жылдан тартып 13% болушу пландалган. Өзгөчө шарттары бар күбөлүктө Өкмөт белгилеген, иштин түрүнө жараша туруктуу ставкалар каралышы мүмкүн. Тандалган режим декларацияларга, эсепке, төлөмдөргө жана салык агентинин милдеттерине таасир берет, ошондуктан эсеп иштин чыныгы түрүнө жана каттоо макамына ылайык жүргүзүлүшү керек. Ишкерлер салык декларацияларын, электрондук отчетторду, бухгалтердик эсепти, уруксаттарды, тармактык билдирүүлөрдү жана Бирдиктүү мамлекеттик реестрдеги өзгөрүүлөрдү башкарууну улантат. 2025-жылдын 10-январындагы президенттин жарлыгы жана №2142 мыйзам ишкердик текшерүүлөргө мораторийди 2027-жылдын 1-январына чейин киргизген. Бирок Салык комитетинин текшерүүлөрү бул мораторийге кирбейт жана мыйзамдык алкактагы башка көзөмөл же тармактык өзгөчөлүктөр колдонулушу мүмкүн. Мораторий салык, бухгалтердик эсеп, уруксат же отчет берүү милдеттерин алып салбайт. Тажикстан расмий колдоо мүмкүнчүлүктөрүн да сунуштайт. Инвестицияларды жана мамлекеттик мүлктү башкаруу боюнча мамлекеттик комитет инвестициялык колдоону координациялайт. «Ташаккул ва рушди соҳибкории Тоҷикистон» мамлекеттик мекемеси ишкердик боюнча окууну, бизнес-план түзүүгө көмөктү, капитал издөө боюнча окутууну жана укуктук, салыктык, финансылык, бухгалтердик, маркетингдик, электрондук соода, соода белгиси жана бажы маселелери боюнча кеңеш берет. Мамлекеттик гранттар, максаттуу программалар жана насыяга жарым-жартылай кепилдиктер талаптарга жооп берген долбоорлорду колдошу мүмкүн, бирок жалпыга бирдей каржылоо укугу жок. Коммерциялык банктар жана микрофинансылык уюмдар каржылоону сунуштайт; Эл аралык финансы корпорациясы менен сунушталган микрокредиттерге кепилдик программасы 2025-жылы Тажикстандын Улуттук банкында талкууланып жаткан, бирок изилдөө материалдарында толук иштеп жатканы ырасталган эмес. Социалдык ишкана — катталган юридикалык жак, ал эми социалдык ишкер — 2025-жылдагы Социалдык ишкердик жөнүндө мыйзамга ылайык катталган жеке ишкер. Макам реестрге каттоого негизделет жана социалдык жактан аялуу топтор үчүн товарларга, иштерге же кызматтарга байланыштуу. Аялдарга таандык бизнес да 2027-жылга чейинки мамлекеттик программага катыша алат. Өкмөттүн №420 токтому 2025–2030-жылдары жыл сайын 15 000 000 сомони бөлүүнү, жыл сайын 200 президенттик грант берүүнү жана 40 000ден 110 000 сомониге чейинки гранттарды карайт; каражаттын 10% климаттык долбоорлорго бөлүнөт. Арыз берүү жана тандоо колдонулуучу эрежелерге ылайык жүргүзүлүп, грант автоматтык берилбейт. Эркин экономикалык аймак — кадимки каттоо жолунан өзүнчө, чек арасы аныкталган мүмкүнчүлүк. Анда салык, валюта, бажы, эмгек жана башка атайын эрежелер колдонулушу мүмкүн, бирок кирүү үчүн тиешелүү аймактык макам жана арыз талап кылынат. Жер мамлекеттин менчиги болуп, адатта узак мөөнөткө ижарага берилет. Инвестициялык келишимдер, мамлекеттик-жеке өнөктөштүк, концессиялар, технопарктар, эркин экономикалык аймактар жана TajInvest жолдору ири же көп капитал талап кылган долбоорлорго ылайык болушу мүмкүн; бекитүү, жеңилдиктер жана чыгымдар долбоорго, тармакка жана аймакка жараша болот. Инвестиция органдары артыкчылыктуу багыт катары адам капиталын, жашыл экономиканы, туризмди, транспортту, өнөр жайды, айыл чарбасын, маалымат технологияларын жана санариптештирүүнү, финансыны жана энергетиканы белгилеген. Иш токтогондо жеке ишкер ишмердигин токтотууну каттайт, ал эми юридикалык жак же чет өлкөлүк филиал тиешелүү жоюу же кайра уюштуруу жол-жобосун колдоно алат. Өкмөттүн №533 токтомуна ылайык, Салык комитети иштебей калган жактарды Бирдиктүү мамлекеттик реестрден чыгарышы мүмкүн. Акыркы текшерүү салыктарды, эсептерди, кредиторлорду, уруксаттарды, кызматкерлерди жана активдерди камтышы керек. Жеке ишкерлер жана юридикалык жактар үчүн төлөөгө жөндөмсүздүк жана банкроттук жол-жоболору бар жана алар сот аркылуу жүргүзүлөт. Ар бир жагдайга бирдей жабуу мөөнөтү же чыгымы белгиленген эмес.