Интихобот дар Тоҷикистон

Комиссияи марказии интихобот ва раъйпурсӣ, ки маъмулан КМИР номида мешавад, мақоми доимии марказии интихоботии Тоҷикистон аст. Он ҳафт узв дорад, ки онҳоро Президент пешниҳод ва Маҷлиси намояндагон, палатаи поёнии парлумон, барои муҳлати ҳафтсола тасдиқ мекунад. Маъмурияти интихобот се сатҳ дорад: КМИР, 41 комиссияи ҳавзавӣ ва комиссияҳои участкаҳои интихоботӣ. Мақомоти иҷроияи маҳаллӣ аъзои комиссияҳои поёниро пешниҳод мекунанд. Ҳизбҳо ва номзадҳо метавонанд нозир таъин кунанд, аммо қонун назорати шаҳрвандони ғайриҳизбӣ ё ҷойҳои ҳизбиро дар комиссияҳо пешбинӣ намекунад. Президент тавассути овоздиҳии мустақим ва пинҳонӣ бо низоми аксарияти мутлақ ба муҳлати ҳафт сол интихоб мешавад. Барои эътибор доштани интихобот бояд ҳадди ақал 50% интихобкунандагони ба қайд гирифташуда иштирок кунанд. Номзади президентӣ бояд танҳо шаҳрвандии Тоҷикистон, синни на камтар аз 30, маълумоти олӣ, донистани забони давлатӣ ва на камтар аз даҳ соли иқомат дар Тоҷикистон дошта бошад. Номзад бояд имзои на камтар аз 5% интихобкунандагонро ҷамъ кунад ва аз ҷониби ҳизби сиёсӣ пешбарӣ шавад; худпешбарӣ иҷозат нест. Маҳдудияти расмии конститутсионӣ ду муҳлати пайдарпай аст, бо истиснои конститутсионӣ барои Эмомалӣ Раҳмон. Давраи навбатии муқаррарии президентӣ соли 2027 интизор меравад; ин хулоса аз муҳлати ҳафтсола баъди интихоботи 11 октябри соли 2020 бармеояд. Маҷлиси Олӣ ду палата дорад. Маҷлиси намояндагон 63 ҷой дорад: 41 ҷой дар ҳавзаҳои якмандатӣ бо аксарияти мутлақ пур мешавад; агар касе бештар аз нисфи овозҳоро нагирад, байни ду номзади пешсаф дар давоми ду ҳафта даври дуюм мегузарад. 22 ҷойи боқимонда тавассути рӯйхати пӯшидаи ҳизбӣ дар саросари кишвар ва ҳадди 5% пур карда мешавад. Номзадҳои парлумонӣ одатан бояд танҳо шаҳрвандии Тоҷикистон, синни на камтар аз 30, ҳадди ақал панҷ соли иқомат, маълумоти олӣ ва донистани забони давлатиро дошта бошанд. Рӯйхати ҳизбӣ метавонад то 28 номзад дошта бошад. Номзадҳои мустақил танҳо дар ҳавзаҳои якмандатӣ иштирок карда метавонанд; барои онҳо ҳадди ақал 500 имзои дастгирӣ ва гарави интихоботӣ лозим аст. Гарав вақте баргардонида мешавад, ки рӯйхати ҳизбӣ дар саросари кишвар зиёда аз 5% гирад ё номзади ҳавзавӣ ҳадди ақал 10% овозҳои ҳавзаро ба даст орад. Маҷлиси миллӣ 33 узв дорад ва овоздиҳии мустақими умумихалқиро истифода намекунад. Маҷлисҳои намояндагии маҳаллӣ 25 узвро интихоб мекунанд ва Президент ҳашт нафарро таъин менамояд. Муҳлати он панҷ сол аст. Интихоботи маҳаллӣ ВМКБ, вилоятҳо, Душанбе, шаҳру ноҳияҳоро фаро мегирад. Ин интихоботҳо барои муҳлати панҷсола дар ҳавзаҳои якмандатӣ бо овоздиҳии мустақим ва пинҳонӣ мегузаранд. Интихоботи ҷамоат тибқи қонуни алоҳида сурат гирифта, ба мақомоти худидоракунии шаҳрак ва деҳа дахл дорад. Шаҳрвандон метавонанд аз синни 18 дар интихоботи маҳаллӣ овоз диҳанд ва номзад шаванд. Шахсони адои ҷазои маҳрум сохтан аз озодӣ, новобаста аз ҷиноят ё давомнокии ҷазо, инчунин шахсоне, ки суд онҳоро ғайриқобили амал донистааст, аз ҳуқуқи овоздиҳӣ хориҷ мешаванд. Комиссияҳои участкавӣ барои ҳар интихобот аз рӯи маълумоти мақомоти маҳаллӣ рӯйхати интихобкунандагонро тартиб медиҳанд. Тоҷикистон феҳристи доимии мутамаркази интихобкунандагон надорад. Мақомот санҷиши хона ба хона мекунанд; кафолатҳои зидди бақайдгирии такрорӣ ё овоздиҳии чандкарата қавӣ нестанд. Агар номи шахс аз рӯйхат монда бошад, комиссияи участкавӣ метавонад ӯро ҳангоми тасдиқи иқомати маҳаллӣ илова кунад. Намояндагиҳои дипломатӣ барои шаҳрвандони ҳуқуқдор ва дорои ҳуҷҷати тасдиқкунандаи шахсият дар хориҷа имкони овоздиҳӣ медиҳанд, ҳарчанд қоидаҳои муфассали рӯйхати интихобкунандагони бурунмарзӣ маҳдуданд. Таблиғ баъди бақайдгирии номзад оғоз ёфта, 24 соат пеш аз рӯзи интихобот анҷом меёбад. Чорабиниҳои оммавӣ розигии пешакии мақоми дахлдорро на камтар аз 15 рӯз пеш аз баргузорӣ талаб мекунанд. Маъракаҳо метавонанд роҳҳои анъанавӣ ва онлайнро истифода баранд, ҳарчанд таблиғ дар шабакаҳои иҷтимоӣ ва онлайн асосан танзим нашудааст. Маблағи маърака метавонад аз буҷети давлатӣ ва хайрияҳои хусусӣ бошад, аммо хайрияҳои давлатӣ, беном ва хориҷӣ манъанд. Ҳадди хароҷот, суратҳисобҳои махсуси бонкии интихоботӣ ва ҳисоботи молиявӣ татбиқ мешаванд; нашри оммавии ҳисоботҳо талаб нест. Қонун фарогирии баробари расонаҳои давлатӣ ва вақти ройгони эфирро пешбинӣ мекунад, аммо арзёбиҳои муҳити маърака аз бартарии расонаҳои давлатӣ, худсонсурӣ ва дастрасии маҳдуд ба иттилооти мустақил ёд кардаанд. Овоздиҳӣ шахсан ва бо бюллетени пинҳонӣ сурат мегирад. Овоздиҳӣ бо ваколатнома манъ аст. Барои ташкили соли 2025 мақомот 41 комиссияи ҳавзавӣ ва тақрибан 3,380 комиссияи участкаи интихоботиро нақша доштанд. Комиссияи участкавӣ бюллетенҳоро мешуморад, комиссияи ҳавзавӣ натиҷаро ҷамъбаст мекунад ва КМИР натиҷаи ниҳоиро муайян менамояд. Агар иштироки интихобкунандагон дар ҷое, ки қоидаи эътиборнокии 50% татбиқ мешавад, аз ҳадди ақал кам бошад, интихоботи такрорӣ талаб шуда метавонад. Шикоятҳо аз комиссияҳои интихоботӣ, қарор ё беамалии онҳо, аз ҷумла натиҷаҳо, метавонанд ба комиссия ё суд пешниҳод шаванд; қонуншиканиҳои дигар ба суд ирсол мешаванд. Муҳлати маъмулии шикоят 10 рӯз ва ҳадафи баррасӣ се рӯз аст. Суди Олӣ марҳилаи ниҳоӣ мебошад. Ҷаласаҳо расман ошкороанд, аммо ҳукмҳо танҳо бо розигии тарафи манфиатдор нашр мешаванд. Интихоботи Маҷлиси Олӣ, маҷлисҳои намояндагии маҳаллӣ ва ҷамоатҳо 2 марти соли 2025 баргузор шуданд; интихоботи Маҷлиси миллӣ 28 марти соли 2025 гузашт. КМИР иштироки 85.5%-ро аз миёни 4,723,559 интихобкунандаи ба қайд гирифташуда эълон карда, ҳамаи 63 вакили Маҷлиси намояндагонро тасдиқ намуд. Дар 22 ҷойи рӯйхати ҳизбӣ Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон 51.9% ва 12 ҷой, Ҳизби аграрӣ 21.0% ва 5 ҷой, Ҳизби ислоҳоти иқтисодӣ 12.7% ва 3 ҷой, Ҳизби сотсиалистӣ 5.3% ва 1 ҷой ва Ҳизби демократӣ 5.1% ва 1 ҷой гирифтанд. Ҳизби коммунист 1.9% гирифта, аз ҳад нагузашт. Барои рӯйхати умумихалқӣ шаш ҳизб сабт шуда, 68 номзади рӯйхат ба қайд гирифта шуданд. ODIHR миссияи соли 2025-ро бекор кард, зеро кафолатҳои марбут ба аккредитатсия дода нашуданд. Арзёбиҳои пешинаи ODIHR муҳити сахт назоратшаванда, алтернативаҳои воқеии маҳдуд ва маҳдудиятҳоеро тавсиф карданд, ки ба озодии баён, гирдиҳамоӣ ва иттиҳод таъсир мерасонанд. Онҳо ҳамчунин нигаронӣ аз мустақилияти комиссияҳо, кафолатҳои рӯйхати интихобкунандагон, ҳисоб ва ҷамъбасти овозҳо, шаффофияти маблағгузории маърака ва самаранокии роҳҳои ҳимояи ҳуқуқӣ баён карданд. Ин хулосаҳо муҳити амалии интихоботро дар баробари қоидаҳои расмӣ тавсиф мекунанд; тақсими қонунии вазифаҳои КМИР, комиссияҳо ва судҳоро тағйир намедиҳанд.