Tojikistonda saylovlar

Markaziy saylovlar va referendumlar komissiyasi, odatda MSRK yoki KMIR deb qisqartiriladi, Tojikistonning doimiy markaziy saylov organidir. U yetti a’zodan iborat; a’zolar Prezident tomonidan nomzod qilib ko‘rsatiladi va parlamentning quyi palatasi Majlisi Namoyandagon tomonidan yetti yilga tasdiqlanadi. Saylov ma’muriyati uch pog‘onadan iborat: MSRK, 41 ta tuman komissiyasi va saylov uchastkalari komissiyalari. Mahalliy ijroiya organlari quyi komissiyalar a’zolarini taklif qiladi. Partiyalar va nomzodlar kuzatuvchilar tayinlashi mumkin, ammo qonunda xolis fuqarolik kuzatuvi yoki partiyalarning komissiyalarda o‘rin olishi nazarda tutilmagan. Prezident mutlaq ko‘pchilik tizimi bo‘yicha yetti yilga bevosita va yashirin ovoz berish orqali saylanadi. Saylov haqiqiy deb topilishi uchun ro‘yxatdagi saylovchilarning kamida 50% i qatnashishi kerak. Prezidentlikka nomzod faqat Tojikiston fuqaroligiga, kamida 30 yoshga, oliy ma’lumotga, davlat tilini bilishga va Tojikistonda kamida o‘n yil yashagan bo‘lishga ega bo‘lishi kerak. Nomzod saylovchilarning kamida 5% imzosini to‘plashi va siyosiy partiya tomonidan ko‘rsatilishi lozim; mustaqil nomzod ko‘rsatishga yo‘l qo‘yilmaydi. Konstitutsiyadagi rasmiy cheklov ketma-ket ikki muddat bo‘lib, Emomali Rahmon uchun konstitutsiyaviy istisno mavjud. Yetti yillik muddat hisobidan navbatdagi prezidentlik saylovi 2027-yilda kutiladi; bu 2020-yil 11-oktabrdagi saylovdan chiqarilgan xulosadir. Majlisi Oli ikki palatali. Majlisi Namoyandagon quyi palatasida 63 o‘rin bor: 41 nafari bir mandatli okruglardan mutlaq ko‘pchilik bilan saylanadi. Hech bir nomzod ovozlarning yarmidan ko‘pini olmasa, ikki yetakchi nomzod o‘rtasida ikki hafta ichida ikkinchi tur o‘tkaziladi. Qolgan 22 o‘rin umumdavlat yopiq partiya ro‘yxati bo‘yicha, 5% lik to‘siq bilan taqsimlanadi. Parlament nomzodlariga odatda faqat Tojikiston fuqaroligi, kamida 30 yosh, kamida besh yil yashash, oliy ma’lumot va davlat tilini bilish talablari qo‘yiladi. Partiya ro‘yxatida 28 nafargacha nomzod bo‘lishi mumkin. Mustaqil nomzodlar faqat bir mandatli okruglarda qatnashadi; ulardan kamida 500 ta qo‘llab-quvvatlovchi imzo va saylov garovi talab etiladi. Partiya ro‘yxati umumdavlat bo‘yicha 5% dan ortiq ovoz olsa yoki okrug nomzodi okrug ovozlarining kamida 10% ini olsa, garov qaytariladi. Majlisi Milli 33 a’zodan iborat va fuqarolarning to‘g‘ridan-to‘g‘ri umumdavlat ovoz berishidan foydalanmaydi. Mahalliy vakillik majlislari 25 a’zoni saylaydi, Prezident esa sakkiz a’zoni tayinlaydi. Uning muddati besh yil. Mahalliy saylovlar Tog‘li Badaxshon muxtor viloyati, viloyatlar, Dushanbe, shaharlar va tumanlarni qamrab oladi. Bunda besh yilga, bir mandatli okruglarda to‘g‘ridan-to‘g‘ri yashirin ovoz berish qo‘llanadi. Jamoat saylovlari alohida qonun asosida o‘tkazilib, posyolka va qishloq o‘zini o‘zi boshqarish organlariga taalluqlidir. Fuqarolar 18 yoshdan mahalliy saylovlarda ovoz berishi va nomzod bo‘lishi mumkin. Jinoyat yoki jazo muddatidan qat’i nazar, qamoq jazosini o‘tayotganlar hamda sud layoqatsiz deb topgan shaxslar bundan mustasno. Uchastka komissiyalari har bir saylov uchun mahalliy hokimiyat ma’lumotlari asosida saylovchilar ro‘yxatini tuzadi. Tojikistonda doimiy markazlashtirilgan saylovchilar reyestri yo‘q. Mansabdorlar uyma-uy tekshiruv o‘tkazadi, biroq takroriy ro‘yxatga olish yoki bir necha marta ovoz berishga qarshi himoya kuchli emas. Ro‘yxatga kiritilmagan shaxs mahalliy yashashini tasdiqlasa, uchastka komissiyasi uni qo‘shishi mumkin. Diplomatik vakolatxonalar tegishli fuqarolar uchun amaldagi shaxsni tasdiqlovchi hujjat bilan chet elda ovoz berish imkonini beradi, biroq xorijdagi saylovchilar ro‘yxatining batafsil qoidalari cheklangan. Saylovoldi tashviqoti nomzod ro‘yxatdan o‘tgach boshlanadi va saylov kunidan 24 soat oldin tugaydi. Ommaviy tadbir uchun tegishli organdan kamida 15 kun oldin ruxsat olish kerak. Tashviqotda an’anaviy va onlayn usullardan foydalanish mumkin, ammo ijtimoiy tarmoqlar va internetdagi targ‘ibot asosan tartibga solinmagan. Kampaniyalar davlat mablag‘i va xususiy xayriyalarni olishi mumkin, lekin davlat korxonalari, anonim va xorijiy xayriyalar taqiqlanadi. Xarajat cheklovlari, maxsus saylov bank hisoblari va moliyaviy hisobotlar talab etiladi; hisobotlarni ommaga oshkor qilish majburiy emas. Qonun davlat OAVda teng yoritish va bepul efir vaqtini belgilaydi, ammo kampaniya muhiti baholarida davlat nazoratidagi OAV, o‘zini senzura qilish va mustaqil axborotning cheklanganligi qayd etilgan. Ovoz berish shaxsan va yashirin amalga oshiriladi. Vakil orqali ovoz berish taqiqlangan. 2025-yilgi tashkil etishda 41 ta tuman komissiyasi va taxminan 3,380 ta uchastka komissiyasi rejalashtirilgan. Uchastka komissiyasi byulletenlarni sanaydi, tuman komissiyasi natijalarni jamlaydi, MSRK esa yakuniy natijani e’lon qiladi. Tegishli haqiqiylik qoidasi bo‘yicha saylovchilar faolligi 50% dan past bo‘lsa, takroriy saylov talab qilinishi mumkin. Saylov komissiyalari, ularning qarorlari yoki harakatsizligi, jumladan, natijalar bo‘yicha shikoyatlar komissiyalarga yoki sudlarga berilishi mumkin; boshqa qonunbuzarliklar sudga yuboriladi. Shikoyat muddati odatda 10 kun, ko‘rib chiqish maqsadli muddati uch kun. Oliy sud oxirgi instansiyadir. Sud majlislari rasman ochiq, ammo qarorlar faqat manfaatdor tomon roziligi bilan e’lon qilinadi. Majlisi Oli, mahalliy vakillik majlislari va jamoatlar saylovi 2025-yil 2-martda, Majlisi Milli saylovi esa 2025-yil 28-martda o‘tkazildi. MSRK 4,723,559 nafar ro‘yxatga olingan saylovchining 85.5% i qatnashganini xabar qildi va Majlisi Namoyandagonning barcha 63 deputatini tasdiqladi. Partiya ro‘yxati bo‘yicha 22 o‘rinda Tojikiston Xalq demokratik partiyasi 51.9% ovoz va 12 o‘rin, Agrar partiya 21.0% va 5 o‘rin, Iqtisodiy islohotlar partiyasi 12.7% va 3 o‘rin, Sotsialistik partiya 5.3% va 1 o‘rin, Demokratik partiya 5.1% va 1 o‘rin oldi. Kommunistik partiya 1.9% olib, to‘siqdan o‘tmadi. Umumdavlat ro‘yxati uchun olti partiya ro‘yxatdan o‘tkazildi va 68 nafar ro‘yxat nomzodi qayd etildi. Akreditatsiya bo‘yicha kafolatlar berilmagani sabab ODIHR 2025-yilgi missiyasini bekor qildi. Avvalgi ODIHR baholarida qattiq nazorat qilinadigan muhit, haqiqiy muqobillarning cheklanganligi va so‘z, yig‘ilish hamda uyushish erkinligiga ta’sir etuvchi cheklovlar bayon qilingan. Shuningdek, komissiyalar mustaqilligi, saylovchilar ro‘yxati himoyasi, sanash va natijalarni jamlash, kampaniya moliyaviy shaffofligi hamda huquqiy himoya samaradorligi yuzasidan xavotirlar bildirilgan. Bu xulosalar rasmiy qoidalar bilan bir qatorda saylovlarning amaliy muhitini tavsiflaydi; MSRK, komissiyalar va sudlar o‘rtasidagi qonuniy vazifalar taqsimotini o‘zgartirmaydi.