Тажикстандагы үй-бүлө

Тажикстандын расмий үй-бүлөлүк системасы Үй-бүлө кодексине, жарандык абал актыларын каттоого, сотторго жана социалдык коргоого негизделет. Нике, төрөлүү, өлүм жана башка жарандык абал окуялары жарандык абал актыларын каттоо бөлүмдөрүндө катталат; эл ичинде аларды көбүнчө ЗАГС деп аташат. Шаарлар менен райондордо Юстиция министрлигинин жарандык абал актыларын каттоо кызматы бул жазууларды жүргүзөт; конуштар менен айылдарда жамоат кызмат көрсөтүшү мүмкүн; чет өлкөдөгү Тажикстандын жарандары консулдукка кайрыла алышат. Балдарга, асырап алууга, жолугушууга, коргоого жана алиментке байланышкан талаштарды соттор жана камкорчулук же көзөмөлчүлүк органдары карайт. Күнүмдүк камкордуктун негизги булагы — үй чарбасы. 2023-жылдагы Демографиялык жана саламаттык сактоо изилдөөсүндө үй чарбасынын орточо өлчөмү 5,6 адам деп көрсөтүлгөн; шаарда 4,9, айылда 5,9 адам болгон. Үй чарбаларынын 80,2 пайызынын башчысы эркек болгон; 5,2 пайызында жетим же биологиялык ата-энесинин бири жок бала, 2,6 пайызында биологиялык ата-энесинин бири жок бала болгон. БУУ-Аялдар маалымдаган көрсөткүчтө 20–24 жаштагы аялдардын 8,7 пайызы 18 жашка чейин турмушка чыккан деп берилет; бул санды салыштыруу үчүн колдонууда көрсөткүчтүн жылын текшерүү керек. Эрте жана мажбурлап никеге туруу расмий түрдө тыюу салынган, бирок мыйзамдын аткарылышы жана иш жүзүндөгү коргоо бирдей эмес. Жубайлардын укуктары нике мамлекеттик каттоодон өткөндөн кийин гана пайда болот. Диний нике жөрөлгөсү өзүнчө эле жарандык-укуктук натыйжаларды бербейт. Эки адам тең макул болууга тийиш; кадимки нике курагынын төмөнкү чеги 18 жаш, ал эми сот 17 жаштагы адамдын арызы боюнча бул чекти өзгөчө учурда бир жылдан ашырбай төмөндөтүшү мүмкүн. Никеге чейин медициналык текшерүүдөн өтүү талап кылынат; мамлекеттик медициналык мекемелер аны акысыз жүргүзүп, болочок жубайларга жыйынтыгын билдирүүгө тийиш. Катталган никенин бар болушу, жакын туугандык же талап кылынган текшерүүдөн өтпөө никени каттоого тоскоол болушу мүмкүн. Чет өлкөлүк жубайдан адатта Тажикстанда кеминде бир жыл жашоо жана нике келишими талап кылынат. Баланы төрөлгөн жеринде же ата-энесинин жашаган же турган жеринде каттоого болот. Төрөлүү тууралуу ата-эне, туугандар, медициналык уюм же камкорчулук органы билдире алат. Ата-эненин биринде өздүгүн тастыктоочу документ жок болушу каттоого автоматтык түрдө тоскоол болбойт. Жарандык абал актыларын каттоо органдары документтерди адатта карап чыгып, күбөлүктү үч жумуш күнүндө берет; бала бир жаштан улуу болсо беш жумуш күнү, төрөлүүсү мурда катталбаган чоң киши үчүн 20 жумуш күнү талап кылынат. Мамлекеттик алым жана суралса кошумча акы төлөнүүчү кызматтар үчүн төлөм болушу мүмкүн. Баш тартууга адатта бир айдын ичинде даттанууга болот. Ата-эненин балдарына карата укуктары менен милдеттери бирдей. Алар баланын ден соолугун, дене, психологиялык жана адеп-ахлактык өнүгүүсүн, билим алуусун жана кесипке даярдыгын камсыз кылууга милдеттүү жана баланын мыйзамдуу өкүлдөрү болушат. Баланын кызыкчылыгы биринчи орунда турат. Зыяндуу, ырайымсыз же кадыр-баркын түшүргөн мамиле жана дене жазасы тыюу салынган. Өзүнчө жашаган ата-эне бала менен жолугушууга, тарбиясына жана билимине катышууга укуктуу; бала менен жашаган ата-эне мындай байланышка тоскоол болбоого тийиш. Талашты сотко өткөрүп, камкорчулук жана көзөмөлчүлүк органдарын катыштырууга болот. Ата-энелер жашы жете элек балдарын багууга милдеттүү. Алар алимент боюнча макулдаша алат же сот алимент өндүрүү жөнүндө чечим чыгара алат. Макулдашуу болбосо, кадимки үлүш бир балага кирешенин төрттөн бири, эки балага үчтөн бири, үч же андан көп балага жарымы болот, бирок сот сумманы өзгөртө алат. Камкорчулук органы баланын атынан алимент өндүрүү доосун бере алат. Эмгекке жарамсыз жана жардамга муктаж ата-энелер менен бойго жеткен балдарынын, ошондой эле жардамга муктаж эмгекке жарамсыз адамдар менен эмгекке жарамдуу бойго жеткен балдарынын ортосунда да багуу милдети жаралышы мүмкүн. Мыйзамдагы шарттарды эске алуу менен жубайлар бири-бирин, анын ичинде аялды кош бойлуу кезинде жана орток бала төрөлгөндөн кийинки үч жыл ичинде, майыптыгы бар балага кам көргөн жубайды же муктаж эмгекке жарамсыз жубайды багууга милдеттүү болушу мүмкүн. Баланы асырап алуу соттун чечимин талап кылат; андан кийин адатта үч жумуш күнүнүн ичинде жарандык абал актыларында катталат. Асырап алынуучу бала 10 жашка чыккан болсо, анын пикирин угуу керек. Балдарды коргоо маселелерине камкорчулук жана көзөмөлчүлүк органдары менен жергиликтүү Балдардын укуктары боюнча комиссиялар катышат. Тарбиялоого берүү мыйзамда каралган, бирок UNICEFтин 2025-жылдагы жагдайды талдоосуна ылайык, ал азырынча иш жүзүндө жолго коюла элек. Ошондуктан туугандарга жана үй-бүлөгө негизделген камкордук көп учурда расмий эмес жүргүзүлөт. Үй-бүлөнү жана баланы колдоо борборлору күндүзгү кароо, эс алуу үчүн убактылуу камкордук жана эне-бала баш калкалоочу жайын сунуштай алат, бирок жергиликтүү мүмкүнчүлүк жана жолдомо алуу шарттары айырмаланат. Камкордук көрсөтө алган эмгекке жарамдуу жакын туугандары жок улгайган адамдар жана ооруган же майыптыгы бар адамдар мамлекеттик социалдык жардам ала алышы мүмкүн. Саламаттык сактоо жана калкты социалдык коргоо министрлиги менен Мамлекеттик социалдык коргоо агенттиги, анын ичинде үйдө жана стационарда көрсөтүлүүчү кызматтарды көзөмөлдөйт. Министрлик жети стационардык мекемени каттаган, бирок алардын мүмкүнчүлүгү чектелүү; камкордуктун негизги бөлүгүн үй-бүлө жана туугандар аткарат. Үй-бүлөлүк медицина, баштапкы саламаттык сактоо, эне-бала саламаттыгы жана репродуктивдик саламаттык программалары тиешелүү кызматтарды көрсөтөт; айылдык, алыскы, жакыр жана майыптыгы бар жамааттарда жеткиликтүүлүк менен сапат бирдей эмес. Максаттуу социалдык жардам программасы төмөн кирешелүү жана аныкталган башка топтогу үй-бүлөлөрдү жергиликтүү комиссиялар жана аткаруу органдары аркылуу колдойт. 2025-жылдагы эсептөөдө негиз катары 11 эсептик көрсөткүч, 16 жашка чейинки ар бир бала үчүн кошумча эки көрсөткүч алынган; жардам адатта 12 айга дайындалган. 16 жашка чейинки балдары бар үй-бүлөлөр, майыптыгы бар эки же андан көп мүчөсү жана 80 жаштан улуу адамы бар үй чарбалары талаптарга жооп бериши мүмкүн, бирок киреше, документтер, жергиликтүү баалоо жана программанын камтуусу жыйынтыкка таасир берет. Беш аймактык координация борбору жана ASIST башкаруу менен жолдомолорду колдойт. Туугандык байланыштын өзү жөлөкпул алууга укук бербейт. Миграция үй-бүлөнүн камкордук уюштуруусун көп учурда өзгөртөт. Дүйнөлүк банктын 2023-жылдагы панелдик изилдөөсүндө үй чарбаларынын болжол менен 42 пайызында мигрант мүчө бар, 18 пайызы акча которуу алган деп эсептелген. Ата-энеси башка жерде иштеп жүргөндө балдар чоң ата-чоң энеси же башка туугандары менен калышы мүмкүн. Акча которуулар үй-бүлөлүк бюджетке жардам берет, бирок күн сайын ата-эненин жанында болууну, көзөмөлдү, саламаттык сактоону же коргоону алмаштырбайт. Миграция камкордук, билим алуу же коопсуздук тобокелдигин жаратса, Эмгек, миграция жана калкты иш менен камсыз кылуу министрлиги менен социалдык коргоо кызматтары тиешелүү болушу мүмкүн. Үй-бүлөлүк зомбулук жөнүндө мыйзам дене, психологиялык, сексуалдык жана экономикалык зомбулукту, коркутууну, кароосуз калтырууну жана эркиндигин мыйзамсыз чектөөнү камтыйт. Үй-бүлөдөгү зомбулуктун алдын алуу жөнүндө мыйзамдын кайра каралган редакциясына 2024-жылдагы өзгөртүүлөр кирген. Жабырлануучу акысыз медициналык, психологиялык, укуктук жана социалдык жардам, баш калкалоочу жай жана коргоо ордерин сурай алат. Полиция же ички иштер органдары, прокурорлор, соттор, саламаттык сактоо жана социалдык кызматтар, жергиликтүү бийлик жана бейөкмөт уюмдар катышышы мүмкүн. Баштапкы коргоо ордери 30 күнгө чейин, сунгандан кийин дагы 60 күнгө чейин күчүндө болот. UNICEFтин 2025-жылдагы жагдайды талдоосуна ылайык, Тажикстанда аялдар үчүн төрт баш калкалоочу жай бар, алардын мүмкүнчүлүгү чектелүү. 2023-жылдагы Демографиялык жана саламаттык сактоо изилдөөсүндө тиешелүү көрсөткүч боюнча аялдардын 16 пайызы азыркы же мурдагы күйөөсү же өнөктөшү тарабынан дене, сексуалдык же эмоциялык зомбулукка кабылган. Маселени жашыруу, коомдук стигма, көз карандылык жана айыл жериндеги кызматтардын тартыштыгы көрүнүп турган сандарга жана жардамга жетүүгө таасир берет. Жалпы жашы жете элек балдары жок жана өз ара макул болгон жубайлардын ажырашуусу, адатта, жарандык абал актыларын каттоо бөлүмүндө жүргүзүлүшү мүмкүн. Бир тараптын арызы менен административдик ажырашуу жубайы дайынсыз жоголгон, мыйзам боюнча аракетке жөндөмсүз деп табылган же үч жылдан ашык мөөнөткө камалган сыяктуу өзгөчө учурларда гана мүмкүн. Башка учурларда, анын ичинде бала боюнча талаш же өз ара макулдуктун жоктугу болсо, ажырашууну сот карайт. Сот жарашууга алты айга чейин убакыт бере алат жана жашы жете элек балдардын ким менен жашарын, алиментти, суралса мүлктү же жубайына колдоо көрсөтүүнү чечет. Ажырашуу никени токтотот, бирок ата-энелик милдеттерди токтотпойт. Андан кийин сот чечимин жарандык абал актыларында каттатуу керек. Мыйзамда каралган өзгөчө учурларды эске алуу менен, күйөө аялынын кош бойлуу кезинде же төрөгөндөн кийинки бир жарым жыл ичинде анын макулдугусуз ажырашууга арыз бере албайт. Өлүмдү жубайы, үй-бүлө мүчөсү, кабары бар адам же медициналык же социалдык мекеме адатта үч күндүн ичинде каттатууга тийиш. Документтер толук болсо, каттоо ошол эле күнү жүргүзүлүшү мүмкүн. Бир жылдан ашык кеч билдирилген өлүмдү каттоого адатта беш жумуш күнү кетет; кеч билдирүү өзүнчө баш тартууга негиз болбойт. Жарандык абал актыларын каттоо кызматы социалдык камсыздандыруу же пенсия органына кабар берет. Сөөк коюу жана мурас маселелери өзүнчө жол-жоболор менен каралат жана үй-бүлөлүк абалды каттоо ишине кирбейт. Расмий укуктар Тажикстандын бардык аймактарында бар, бирок аларды ишке ашыруу үчүн сот, нотариус, котормо, жол жана документ чыгымдары болушу мүмкүн. Кызматтын сапаты, жолдомо багыттары, баш калкалоочу жайлардын же камкордук мекемелеринин жеткиликтүүлүгү аймакка жана социалдык шартка жараша өзгөрөт. Жарандык абал актыларын каттоо бөлүмдөрү, жамоаттар, соттор, камкорчулук жана көзөмөлчүлүк органдары, жергиликтүү Балдардын укуктары боюнча комиссиялар, Аялдар жана үй-бүлө иштери боюнча комитет, саламаттык сактоо жана социалдык коргоо органдары, полиция, прокуратура, миграция органдары, пенсия мекемелери жана бейөкмөт уюмдар бир үй-бүлөлүк маселени ар башка жагынан карашы мүмкүн.