Оила дар Тоҷикистон

Низоми расмии оилавии Тоҷикистон ба Кодекси оила, сабти ҳолати шаҳрвандӣ, судҳо ва ҳифзи иҷтимоӣ асос ёфтааст. Никоҳ, таваллуд, марг ва дигар рӯйдодҳои ҳолати шаҳрвандӣ аз ҷониби шуъбаҳои сабти асноди ҳолати шаҳрвандӣ, ки маъмулан ЗАГС номида мешаванд, сабт мегарданд. Дар шаҳрҳо ва ноҳияҳо ин сабтҳоро хадамоти сабти асноди ҳолати шаҳрвандии Вазорати адлия анҷом медиҳад; дар шаҳрак ва деҳа ҷамоат метавонад хизмат расонад; шаҳрвандони Тоҷикистон дар хориҷ метавонанд ба консулгарӣ муроҷиат кунанд. Судҳо ва мақомоти васояту парасторӣ баҳсҳои марбут ба кӯдакон, фарзандхонӣ, мулоқот, ҳимоя ва таъминотро баррасӣ мекунанд. Хонаводаҳо манбаи асосии нигоҳубин боқӣ мемонанд. Тадқиқоти демографӣ ва тандурустии соли 2023 андозаи миёнаи хонаводаҳоро 5,6 нафар нишон дод: дар шаҳр 4,9 ва дар деҳот 5,9 нафар. Ҳамчунин гузориш шуд, ки 80,2%-и хонаводаҳоро мардон сарварӣ мекарданд, дар 5,2% ятим ё кӯдаки бе яке аз волидони биологӣ зиндагӣ мекард ва 2,6% кӯдаки бе яке аз волидони биологиро дар бар мегирифт. Нишондиҳандаи гузоришшудаи UN Women ҳиссаи занони 20–24-соларо, ки то 18-солагӣ издивоҷ кардаанд, 8,7% медонад; пеш аз истифодаи ин рақам барои муқоиса соли нишондиҳандаро санҷед. Издивоҷи бармаҳал ва маҷбурӣ расман манъ аст, аммо татбиқ ва ҳимояи амалии он яксон нест. Ҳуқуқи ҳамсарӣ танҳо пас аз сабти давлатии никоҳ ба вуҷуд меояд. Маросими динии никоҳ худ аз худ ҳамон таъсири ҳуқуқии шаҳрвандиро надорад. Розигии ҳар ду нафар зарур аст; синни муқаррарии ҳадди ақал 18 сол мебошад ва суд метавонад бо дархости шахси 17-сола онро ба таври истисноӣ на бештар аз як сол кам кунад. Муоинаи тиббӣ пеш аз никоҳ ҳатмист; муассисаҳои тиббии давлатӣ онро ройгон мегузаронанд ва натиҷаҳо бояд ба ҳамсарони оянда хабар дода шаванд. Никоҳи мавҷудаи сабтиномшуда, хешии наздик ё нагузаронидани муоинаи ҳатмӣ метавонад ба сабтином монеъ шавад. Барои ҳамсари хориҷӣ одатан на камтар аз як соли истиқомат дар Тоҷикистон ва шартномаи никоҳ лозим аст. Таваллудро метавон дар маҳалли таваллуд ё маҳалли истиқомат ё будубоши яке аз волидон сабт кард. Волидон, хешовандон, муассисаи тиббӣ ё мақомоти васоят метавонанд дар бораи таваллуд хабар диҳанд. Набудани ҳуҷҷати шахсияти яке аз волидон худ аз худ сабтиномро манъ намекунад. Мақомоти сабти асноди ҳолати шаҳрвандӣ одатан ҳуҷҷатҳоро баррасӣ карда, шаҳодатномаро дар давоми се рӯзи корӣ медиҳанд; агар кӯдак аз яксола калон бошад, муҳлат одатан панҷ рӯзи корӣ ва барои шахси болиғе, ки таваллудаш ҳеҷ гоҳ сабт нашудааст, 20 рӯзи корӣ аст. Боҷи давлатӣ ва, агар дархост шавад, хизматрасонии иловагии пулакӣ татбиқ шуда метавонанд. Одатан раддияро дар давоми як моҳ шикоят кардан мумкин аст. Волидон нисбат ба фарзандони худ ҳуқуқ ва ӯҳдадориҳои баробар доранд. Онҳо бояд саломатӣ, рушди ҷисмонӣ, равонӣ ва ахлоқӣ, таҳсил ва омодагӣ ба касби кӯдакро таъмин кунанд ва намояндагони қонунии ӯ мебошанд. Манфиати кӯдак дар авлавият аст. Муносибати зараровар, бераҳмона ё пастзананда ва ҷазои ҷисмонӣ манъ аст. Волиде, ки ҷудо зиндагӣ мекунад, ҳуқуқи мулоқот ва иштирок дар тарбия ва таҳсилро нигоҳ медорад; волиде, ки бо кӯдак зиндагӣ мекунад, набояд ба ин робита монеъ шавад. Баҳсро метавон ба суд пешниҳод кард ва мақомоти васояту парасторӣ ҷалб мешаванд. Волидон бояд фарзандони ноболиғро таъмин кунанд. Онҳо метавонанд дар бораи таъминот созиш кунанд ё суд онро таъин намояд. Агар созиш набошад, ҳиссаҳои маъмулӣ барои як кӯдак чоряки даромад, барои ду кӯдак сеяк ва барои се ё зиёда кӯдак нисф мебошанд, ҳарчанд суд метавонад маблағро тағйир диҳад. Мақомоти васоят метавонанд барои кӯдак даъвои таъминот пешниҳод кунанд. Ӯҳдадории таъминот инчунин байни волидон ва фарзандони болиғи қобилияти меҳнати надошта ва ниёзманд, ва байни фарзандони болиғи қобили меҳнат ва волидони қобилияти меҳнати надошта ва ниёзманд ба вуҷуд омада метавонад. Ҳамсарон метавонанд нисбат ба ҳамдигар ӯҳдадории таъминот дошта бошанд, аз ҷумла нисбат ба зан ҳангоми ҳомиладорӣ ва се соли пас аз таваллуди фарзанди муштарак, ҳамсаре, ки кӯдаки маъюбро нигоҳубин мекунад, ё ҳамсари ниёзманди қобилияти меҳнати надошта, бо риояи шартҳои қонун. Фарзандхонӣ қарори суд ва баъдан сабти онро дар мақоми сабти асноди ҳолати шаҳрвандиро талаб мекунад; одатан сабт дар давоми се рӯзи корӣ пас аз қарор анҷом мешавад. Кӯдаки 10-сола ё калонтарро бояд шунид. Мақомоти васояту парасторӣ ва Комиссияҳои маҳаллии ҳуқуқи кӯдак дар масъалаҳои ҳимояи кӯдак иштирок мекунанд. Нигоҳубини парастории оилавӣ дар қонун пешбинӣ шудааст, аммо таҳлили вазъи UNICEF дар соли 2025 мегӯяд, ки он ҳанӯз ба амал ҷорӣ нашуда буд. Аз ин рӯ нигоҳубини хешутаборӣ ва оилавӣ аксар вақт ғайрирасмӣ мемонад. Марказҳои дастгирии оила ва кӯдак метавонанд нигоҳубини рӯзона, истироҳати муваққатӣ барои парастор ва паноҳгоҳи модару кӯдак пешниҳод кунанд, аммо тавон ва роҳҳои муроҷиат дар маҳал фарқ мекунанд. Пиронсолон ва шахсони бемор ё дорои маъюбият метавонанд ҳангоми надоштани хешовандони қобили нигоҳубин аз нигоҳубини давлатии иҷтимоӣ истифода баранд. Вазорати тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоии аҳолӣ ва Агентии давлатии ҳифзи иҷтимоӣ хизматрасониҳоро, аз ҷумла нигоҳубини хонагӣ ва муассисавӣ, назорат мекунанд. Вазорат ҳафт муассисаи истиқоматиро номбар мекунад, аммо имкониятҳои муассисавӣ маҳдуданд ва оила ё хешовандон таъминкунандагони асосии нигоҳубин мемонанд. Тибби оилавӣ, ёрии аввалияи тиббӣ, барномаҳои саломатии модар ва кӯдак ва саломатии репродуктивӣ хизматрасониҳои вобастаро пешниҳод мекунанд; дастрасӣ ва сифат аксар вақт дар ҷомеаҳои деҳотӣ, дурдаст, камбизоат ва дорои маъюбият яксон нест. Барномаи кумаки иҷтимоии мақсаднок оилаҳои камдаромади мувофиқ ва гурӯҳҳои муайяншударо тавассути комиссияҳои маҳаллӣ ва мақомоти иҷроия дастгирӣ мекунад. Дар ҳисоббарории соли 2025 замина аз 11 нишондиҳандаи ҳисобӣ ва барои ҳар кӯдаки то 16-сола ду нишондиҳандаи иловагӣ иборат буд; кумак одатан барои 12 моҳ таъин мешуд. Оилаҳои дорои кӯдакони то 16-сола, хонаводаҳое, ки ду ё зиёда узви дорои маъюбият ва шахсони аз 80-сола боло доранд, метавонанд мувофиқат кунанд, аммо даромад, ҳуҷҷатҳо, арзёбии маҳаллӣ ва фарогирии барнома ба натиҷа таъсир мекунанд. Панҷ маркази ҳамоҳангсозии минтақавӣ ва ASIST маъмурият ва роҳнамоии муроҷиатҳоро дастгирӣ мекунанд. Танҳо робитаи оилавӣ имтиёзи худкор намедиҳад. Муҳоҷират тарзи нигоҳубини оиларо аксар вақт тағйир медиҳад. Тадқиқоти панелии Бонки Ҷаҳонӣ дар соли 2023 тахмин кард, ки тақрибан 42%-и хонаводаҳо узви муҳоҷир доштанд ва 18% интиқоли маблағ мегирифтанд. Ҳангоми дар ҷои дигар кор кардани волид, кӯдакон метавонанд назди бобою бибӣ ё хешовандони дигар бимонанд. Интиқоли маблағ буҷети хонавода кӯмак мекунад, аммо ҳузури ҳаррӯзаи волид, назорат, нигоҳубини саломатӣ ё ҳимояро иваз намекунад. Агар муҳоҷират барои нигоҳубин, таҳсил ё амнияти кӯдак хатар эҷод кунад, Вазорати меҳнат, муҳоҷират ва шуғли аҳолӣ ва хадамоти ҳифзи иҷтимоӣ метавонанд дахл дошта бошанд. Қонун дар бораи зӯроварӣ дар оила зӯроварии ҷисмонӣ, равонӣ, ҷинсӣ ва иқтисодӣ, таҳдид, беэътиноӣ ва маҳдуд кардани ғайриқонунии озодиро фаро мегирад. Қонуни таҷдидшудаи пешгирии зӯроварӣ дар оила тағйироти соли 2024-ро дар бар мегирад. Ҷабрдида метавонад ёрии ройгони тиббӣ, равонӣ, ҳуқуқӣ ва иҷтимоӣ, паноҳгоҳ ва фармони муҳофизат талаб кунад. Полис ё мақомоти корҳои дохилӣ, прокуратура, судҳо, мақомоти тандурустӣ ва иҷтимоӣ, мақомоти маҳаллӣ ва созмонҳои ғайридавлатӣ метавонанд иштирок кунанд. Фармони ибтидоии муҳофизат то 30 рӯз амал карда, то 60 рӯзи дигар тамдид шуда метавонад. Тибқи таҳлили вазъи UNICEF дар соли 2025 Тоҷикистон чор паноҳгоҳи занон дошт, ки имконияташон маҳдуд буд. Тадқиқоти демографӣ ва тандурустии соли 2023 нишон дод, ки дар нишондиҳандаи дахлдор 16%-и занон аз ҷониби шавҳар ё шарики ҳозира ё собиқ зӯроварии ҷисмонӣ, ҷинсӣ ё равонӣ дидаанд; камгузоришдиҳӣ, доғгузорӣ, вобастагӣ ва камбуди хадамот дар деҳот ба рақамҳои намоён ва дастрасӣ ба кумак таъсир мекунанд. Талоқро умуман тавассути мақоми сабти асноди ҳолати шаҳрвандӣ сабт кардан мумкин аст, агар фарзанди ноболиғи муштарак набошад ва ҳар ду розӣ бошанд. Талоқи маъмурӣ бо ташаббуси як тараф танҳо дар ҳолатҳои махсус, аз қабили бедарак эълон шудани ҳамсар, ғайриқобили амал эътироф шудан ё беш аз се сол зиндонӣ будани ӯ, иҷозат аст. Дар ҳолатҳои дигар, аз ҷумла баҳс дар бораи кӯдакон ё набудани мувофиқа, талоқро суд баррасӣ мекунад. Суд метавонад барои оштӣ то шаш моҳ муҳлат диҳад ва макони зисти кӯдакони ноболиғ, таъминот ва дар сурати дархост молу мулк ё таъминоти ҳамсарро муайян кунад. Талоқ никоҳро қатъ мекунад, аммо ӯҳдадориҳои волидиро не. Баъдан ҳукм бояд дар мақоми сабти асноди ҳолати шаҳрвандӣ сабт шавад. Умуман шавҳар наметавонад дар давраи ҳомиладории зан ё дар давоми якуним соли баъди таваллуд бе розигии ӯ барои талоқ муроҷиат кунад, бо назардошти истисноҳои қонунӣ. Маргро ҳамсар, узви оила, шахси огоҳ, муассисаи тиббӣ ё иҷтимоӣ умуман бояд дар давоми се рӯз сабт кунад. Бо ҳуҷҷатҳои пурра сабт метавонад дар ҳамон рӯз анҷом шавад. Агар марг пас аз зиёда аз як сол хабар дода шавад, сабт одатан панҷ рӯзи кориро мегирад; дер хабар додан танҳо сабаби рад кардани сабт нест. Мақоми сабти асноди ҳолати шаҳрвандӣ мақомоти дахлдори суғуртаи иҷтимоӣ ё нафақаро огоҳ мекунад. Дафн ва мерос тартибҳои ҷудогонаанд ва қисми раванди сабти оилавӣ нестанд. Ҳуқуқҳои расмӣ дар саросари Тоҷикистон амал мекунанд, аммо дастрасии амалӣ метавонад хароҷоти суд, нотариус, тарҷума, сафар ва хизматрасониро дар бар гирад. Сифати хизматрасонӣ, роҳҳои муроҷиат ва мавҷудияти паноҳгоҳ ё муассисаҳои нигоҳубин вобаста ба минтақа ва вазъи иҷтимоӣ фарқ мекунанд. Шуъбаҳои сабти асноди ҳолати шаҳрвандӣ, ҷамоатҳо, судҳо, мақомоти васояту парасторӣ, Комиссияҳои маҳаллии ҳуқуқи кӯдак, Кумитаи кор бо занон ва оила, мақомоти тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоӣ, полис, прокуратура, мақомоти муҳоҷират, идораҳои нафақа ва ташкилотҳои ғайридавлатӣ метавонанд ҳар кадом қисми алоҳидаи як масъалаи оилавиро баррасӣ кунанд.