غذا در تاجیکستان

تأمین غذای تاجیکستان به کشاورزی، تولید خانوارها، بازارها، واردات و کمک‌های هدفمند وابسته است. کشاورزی در سال 2024 برابر با 24.5% تولید ناخالص داخلی را تشکیل داد و بیش از نیمی از نیروی کار روستایی را به کار گرفت. ختلان بزرگ‌ترین منطقه کشاورزی است و مقدار مهمی غلات و محصولات دامی تولید می‌کند. سغد به میوه، برنج، سبزیجات و زردآلو شناخته می‌شود. منطقه مرکزی پیرامون حصار تولید غلات، سبزیجات، میوه و دامداری را درهم می‌آمیزد، در حالی که راشت با سیب‌زمینی، غلات و دامداری شناخته می‌شود. استان خودمختار کوهستانی بدخشان (GBAO) و دیگر مناطق پامیر فعالیت کشاورزی بسیار کمتری دارند و در برابر آسیب‌پذیری حمل‌ونقل و تأمین با محدودیت بیشتری روبه‌رو هستند. مصرف خانوار به‌شدت بر نان و محصولات غله‌ای استوار است. آمار ماهانه سرانه در سه‌ماهه نخست 2025 حدود 14.13 کیلوگرم محصولات نانی، 3.55 کیلوگرم سیب‌زمینی، 6.50 کیلوگرم سبزیجات و خربزه، 2.62 کیلوگرم میوه و توت، 2.05 کیلوگرم گوشت، 3.44 کیلوگرم لبنیات، 1.68 کیلوگرم چربی‌های گیاهی، 0.18 کیلوگرم ماهی و 15 تخم‌مرغ را ثبت کرد. دسترسی فصلی، درآمد و هزینه‌های حمل‌ونقل بر تنوع رژیم غذایی خانوار اثر می‌گذارند. بیش از نیمی از مصرف غلات از راه واردات تأمین می‌شود و گندم بیش از 90% واردات غلات را تشکیل می‌دهد. نیاز تخمینی واردات گندم برای 2025–2026 حدود 1.35 میلیون تن بود. پخت‌وپز معمولاً در خانه یا چایخانه (chaykhana)، که مکانی سنتی برای نوشیدن چای و غذاخوردن است، انجام می‌شود. دیگ‌های بزرگ که دیگ نام دارند برای غذاهای برنجی، سوپ‌ها و وعده‌هایی که برای چند نفر آماده می‌شوند به کار می‌روند. اُشی پلو که osh، palov یا oshi palov نیز نامیده می‌شود، غذای برنجی است که با موادی مانند گوشت، هویج، پیاز، روغن و ادویه تهیه می‌شود. این غذا در سال 2016 به فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو افزوده شد و گونه‌های منطقه‌ای بسیاری دارد. قروتوب نان فطیر، نوعی نان تخت، را با قروتِ حل‌شده، یک محصول لبنی خشک یا تخمیری، ترکیب می‌کند. غذاهای رایج دیگر شامل شوربا، سوپ گوشت و سبزیجات؛ مانتی، خمیرهای شکم‌پر؛ سمبوسه، شیرینیِ خمیری شکم‌پر؛ نان و فطیر؛ چای؛ میوه خشک؛ مغزها؛ و نوشیدنی‌های شیری منطقه‌ای‌اند. رستوران‌ها، چایخانه‌ها، اُشخانه‌ها و غرفه‌های غذا بیشتر در دوشنبه، شهرهای دیگر و مراکز گردشگری در دسترس‌اند. در مناطق شهری غذاهای محلی و بین‌المللی عرضه می‌شوند، در حالی که بیرون از این مراکز دسترسی می‌تواند به فصل، وضعیت جاده‌ها و پیوندهای حمل‌ونقل بستگی داشته باشد. آمار قابل اتکایی از قیمت رستوران‌ها در سطح کشور وجود ندارد؛ هزینه صرف غذا در رستوران باید در محل بررسی شود. ایمنی غذایی شامل تولید، فرآوری، حمل‌ونقل، نگهداری، فروش، واردات، غذای کودکان و رژیمی، مکمل‌ها و بسته‌بندی می‌شود. کمیته ایمنی غذایی وابسته به دولت مسئولیت‌های کنترل مرکزی، صدور مجوز و اجرا را بر عهده دارد و خدمات دامپزشکی، گیاه‌پزشکی، قرنطینه و کنترل بذر حوزه‌های تخصصی را رسیدگی می‌کنند. وزارت بهداشت و حمایت اجتماعی جمعیت و خدمات بهداشتی و اپیدمیولوژیک آن بیماری‌های غذاییِ گزارش‌پذیر را پایش می‌کنند. قانون شماره 890 ایمنی غذایی که در 1 اوت 2012 تصویب شده و در سال‌های 2021، 2022 و در 17 ژوئن 2026 اصلاح شده است، وظایف ایمنی، برچسب‌گذاری، خودکنترلی و جمع‌آوری محصول را بر دوش تولیدکنندگان و تأمین‌کنندگان می‌گذارد. مصرف‌کنندگان حق دارند اطلاعات مرتبط با ایمنی و محصول را دریافت کنند. آب آشامیدنی سالم، بهداشت، نگهداری درست، سردسازی و پخت کامل خطر آلودگی و جابه‌جایی ناایمن را کاهش می‌دهند. میانگین رسمی قیمت‌های ملی در مارس 2025 شامل 85.73 سامانی برای هر کیلوگرم گوشت گاو، 21.38 سامانی برای برنج، 6.22 سامانی برای آرد گندم درجه یک، 4.18 سامانی برای نان، 5.07 سامانی برای سیب‌زمینی، 7.08 سامانی برای هر لیتر شیر فله، 13.21 سامانی برای هر ده تخم‌مرغ، 10.45 سامانی برای سیب و 4.20 سامانی برای هویج بود. قیمت‌ها بر اساس منطقه و فصل تفاوت دارند. در سال 2025، قیمت سبزیجات 18.2%، میوه 10.5%، شیر 8.1% و تخم‌مرغ 5.4% نسبت به آغاز سال بالا رفت، در حالی که قیمت نان و محصولات غله‌ای 2.7% کاهش یافت. دسترسی به غذا به‌طور خودکار از آمار تولید ملی نتیجه نمی‌شود. درآمد، تولید خانگی، بازارها، انتقال پول، کمک‌های اهدایی، شرایط اقلیمی و حمل‌ونقل همگی بر آنچه یک خانوار می‌تواند تهیه کند اثر دارند. نوزادان، کودکان، نوجوانان، زنان باردار و شیرده و خانوارهای مناطق روستایی یا کوهستانی با خطرهای تغذیه‌ای بیشتری روبه‌رو هستند. تاجیکستان هم‌زمان با کم‌تغذیه، کمبود ریزمغذی‌ها و اضافه‌وزن روبه‌رو است؛ کم‌خونی حدود 35–36% زنان و کودکان را درگیر می‌کند و بیش از چهار کودک از هر ده کودک کم‌خون‌اند. برنامه دولتی توسعه تغذیه مدارس 2022–2027 از وعده‌های غذایی حدود 430,000 دانش‌آموز پایه‌های 1 تا 4 در نزدیک به 2,000 مدرسه در 52 ناحیه و شهر پشتیبانی می‌کند، اما این برنامه هدفمند است و غذای رایگان عمومی برای کل جمعیت نیست. شرایط اقلیمی و آب بر کشاورزی، دامداری و قیمت غذا اثر می‌گذارند. حدود 85% مراتع تخریب شده‌اند و تقریباً 89% مراتع تابستانی و 97% مراتع زمستانی با خطر متوسط تا زیاد فرسایش روبه‌رو هستند. آبیاری کارآمد، حفاظت از خاک و آب، مدیریت پایدار مراتع، زنجیره‌های تأمین سازگار با اقلیم و انبار محلی می‌توانند امنیت غذایی را تقویت کنند. قانون تولید ارگانیک مصوب 2025 و برنامه دیجیتال کشاورزی برای 2025–2029 بخشی از چارچوب کشاورزی کنونی کشورند.