Ғизо дар Тоҷикистон

Таъмини ғизои Тоҷикистон аз кишоварзӣ, истеҳсоли хонагӣ, бозорҳо, воридот ва кумаки мақсаднок вобаста аст. Кишоварзӣ соли 2024 24,5%-и маҷмӯи маҳсулоти дохилиро ташкил карда, беш аз нисфи қувваи кории деҳотро бо шуғл таъмин мекард. Хатлон калонтарин минтақаи кишоварзӣ буда, миқдори муҳими ғалла ва маҳсулоти чорводорӣ истеҳсол мекунад. Суғд бо мева, биринҷ, сабзавот ва зардолу шинохта шудааст. Минтақаи марказии атрофи Ҳисор ғалла, сабзавот, мева ва чорводориро ба ҳам мепайвандад; Рашт бо картошка, ғалла ва чорводорӣ алоқаманд аст. Дар ВМКБ ва дигар минтақаҳои Помир фаъолияти кишоварзӣ хеле камтар буда, осебпазирӣ аз нақлиёт ва таъминот бештар аст. Истеъмоли хонаводаҳо асосан ба нон ва маҳсулоти ғалладона такя мекунад. Рақамҳои моҳонаи семоҳаи аввали соли 2025 ба ҳар нафар тақрибан 14,13 кг маҳсулоти нонӣ, 3,55 кг картошка, 6,50 кг сабзавот ва полизӣ, 2,62 кг мева ва буттамева, 2,05 кг гӯшт, 3,44 кг маҳсулоти ширӣ, 1,68 кг равғани растанӣ, 0,18 кг моҳӣ ва 15 тухмро нишон медиҳанд. Мавсим, даромад ва хароҷоти нақлиёт ба гуногунрангии ғизои хонавода таъсир мерасонанд. Зиёда аз нисфи истеъмоли ғалла аз ҳисоби воридот таъмин мешавад ва гандум зиёда аз 90%-и воридоти ғалларо ташкил медиҳад. Талаботи тахминии воридоти гандум барои солҳои 2025–2026 тақрибан 1,35 миллион тоннаро ташкил мекард. Пухтупаз одатан дар хона ё чойхона, яъне ҷойи анъанавии чойхӯрӣ ва таомхӯрӣ, сурат мегирад. Дегҳои калонро барои хӯрокҳои биринҷӣ, шӯрбо ва таомҳои чанднафара истифода мебаранд. Оши палав, ки онро ош, палов ё оши палов низ меноманд, хӯроки биринҷиест, ки бо маҳсулоте чун гӯшт, сабзӣ, пиёз, равған ва ҳанут омода мешавад. Он соли 2016 ба Феҳристи мероси фарҳангии ғайримоддии UNESCO ворид гардид ва намудҳои минтақавии зиёд дорад. Қурутоб фатир, як навъи нони тунук, ва қурут, маҳсулоти ширии хушк ё туршшудаи ҳалшударо, ба ҳам мепайвандад. Дигар хӯрокҳои маъмул шӯрбо — шӯрбои гӯштӣ ва сабзавотӣ; манту — хамирпечи пуркардашуда; самбӯса — қаннодии пуркардашуда; нон ва фатир; чой; меваи хушк; чормағз ва нӯшокиҳои ширии минтақавиро дар бар мегиранд. Тарабхонаҳо, чойхонаҳо, ошхонаҳо ва дӯконҳои хӯрокворӣ бештар дар Душанбе, шаҳрҳои дигар ва марказҳои сайёҳӣ ҳастанд. Дар шаҳрҳо таомҳои маҳаллӣ ва байналмилалӣ пешниҳод мешаванд; берун аз онҳо дастрасӣ метавонад аз мавсим, ҳолати роҳ ва пайвастҳои нақлиётӣ вобаста бошад. Силсилаи боэътимоди миллӣ оид ба нархи тарабхонаҳо вуҷуд надорад, аз ин рӯ хароҷоти хӯрокхӯрӣ дар берунро бояд дар маҳал санҷид. Бехатарии ғизо истеҳсол, коркард, нақлиёт, нигоҳдорӣ, фурӯш, воридот, ғизои кӯдакона ва парҳезӣ, иловаҳои ғизоӣ ва бастабандиро фаро мегирад. Кумитаи бехатарии озуқаворӣ назди Ҳукумат назорати марказӣ, иҷозатдиҳӣ ва иҷрои қоидаҳоро ба зимма дорад; хадамоти байторӣ, фитосанитарӣ, карантин ва назорати тухмӣ самтҳои махсусро баррасӣ мекунанд. Вазорати тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоии аҳолӣ ва хадамоти санитарию эпидемиологии он бемориҳои гузоришшавандаи ғизоиро назорат мекунанд. Қонуни №890 «Дар бораи бехатарии озуқаворӣ», ки 1 августи соли 2012 қабул шуда, солҳои 2021, 2022 ва 17 июни соли 2026 тағйир дода шуд, ба истеҳсолкунандагон ва таъминкунандагон ӯҳдадориҳои бехатарӣ, тамғагузорӣ, худназоратӣ ва бозпасгириро вогузор мекунад. Истеъмолкунандагон ҳақ доранд маълумоти дахлдори бехатарӣ ва маҳсулотро гиранд. Оби нӯшокии бехатар, гигиена, нигоҳдории дуруст, яхдон ва пухтани пурра хатари ифлосшавӣ ва коркарди нодурустро кам мекунанд. Нархи миёнаи расмии миллӣ дар моҳи марти соли 2025 барои ҳар килограмм гӯшти гов 85,73 сомонӣ, биринҷ 21,38 сомонӣ, орди гандуми навъи якум 6,22 сомонӣ, нон 4,18 сомонӣ, картошка 5,07 сомонӣ, як литр шири фуҷур 7,08 сомонӣ, даҳ тухм 13,21 сомонӣ, себ 10,45 сомонӣ ва сабзӣ 4,20 сомонӣ буд. Нархҳо вобаста ба минтақа ва мавсим фарқ мекунанд. Дар давоми соли 2025 нархи сабзавот 18,2%, мева 10,5%, шир 8,1% ва тухм 5,4% нисбат ба аввали сол боло рафт, дар ҳоле ки нон ва маҳсулоти ғалладона 2,7% арзон шуд. Дастрасии ғизо худ аз худ аз рақамҳои истеҳсоли миллӣ барнамеояд. Даромад, истеҳсоли хонагӣ, бозор, интиқолҳои пулӣ, хайрия, шароити иқлим ва нақлиёт ба он таъсир мерасонанд, ки хонавода чӣ гирифта метавонад. Навзодон, кӯдакон, наврасон, занони ҳомила ва ширдеҳ ва хонаводаҳои деҳотӣ ё кӯҳистон хатари бештари ғизоӣ доранд. Тоҷикистон ҳамзамон бо камғизоӣ, норасоии микроэлементҳо ва вазни зиёдатӣ рӯ ба рӯст; камхунӣ тақрибан 35–36%-и занон ва кӯдаконро фаро мегирад ва беш аз чор аз ҳар даҳ кӯдак камхунанд. Барномаи давлатии рушди ғизои мактабӣ барои солҳои 2022–2027 хӯроки тақрибан 430 000 хонандаи синфҳои 1–4-ро дар ҳудуди 2 000 мактаб дар 52 ноҳия ва шаҳр дастгирӣ мекунад, аммо ин барномаи мақсаднок аст, на ғизои ройгони умумӣ барои тамоми аҳолӣ. Шароити иқлим ва об ба кишоварзӣ, чорводорӣ ва нархи ғизо таъсир мерасонанд. Тақрибан 85%-и чарогоҳҳо хароб шудаанд ва тақрибан 89%-и чарогоҳҳои тобистона ва 97%-и чарогоҳҳои зимистона бо хатари миёна то баланди эрозия рӯ ба рӯянд. Обёрии самаранок, ҳифзи хок ва об, идоракунии устувори чарогоҳ, занҷирҳои таъминоти ба иқлим мутобиқ ва нигоҳдории маҳаллӣ метавонанд амнияти озуқавориро тақвият диҳанд. Қонуни истеҳсоли органикӣ, ки соли 2025 қабул шуд, ва Барномаи рақамии кишоварзӣ барои солҳои 2025–2029 қисми чорчӯбаи кунунии кишоварзии кишвар мебошанд.