Tojikistondagi oziq-ovqat

Tojikistonning oziq-ovqat ta’minoti qishloq xo‘jaligi, uy xo‘jaliklarida ishlab chiqarish, bozorlar, import va maqsadli yordamga bog‘liq. 2024-yilda qishloq xo‘jaligi yalpi ichki mahsulotning 24.5 foizini tashkil etgan va qishloq ishchi kuchining yarmidan ko‘prog‘ini band qilgan. Xatlon eng yirik qishloq xo‘jaligi hududi bo‘lib, don va chorvachilik mahsulotlarining muhim miqdorini ishlab chiqaradi. Sug‘d meva, guruch, sabzavot va o‘riklari bilan tanilgan. Hisor atrofidagi markaziy hududda don, sabzavot, meva va chorvachilik uyg‘unlashgan; Rasht esa kartoshka, don va chorvachilik bilan bog‘liq. GBAO va Pomirning boshqa hududlarida qishloq xo‘jaligi ancha kam rivojlangan, transport va ta’minotdagi uzilishlar xavfi esa yuqoriroq. Uy xo‘jaliklarining iste’moli asosan non va don mahsulotlariga tayanadi. 2025-yilning birinchi choragida kishi boshiga oylik ko‘rsatkichlar taxminan 14.13 kg non mahsuloti, 3.55 kg kartoshka, 6.50 kg sabzavot va poliz mahsuloti, 2.62 kg meva va rezavor, 2.05 kg go‘sht, 3.44 kg sut mahsuloti, 1.68 kg o‘simlik yog‘i, 0.18 kg baliq va 15 dona tuxum bo‘lgan. Mavsumiy mavjudlik, daromad va transport xarajatlari uy xo‘jaligi ratsionining xilma-xilligiga ta’sir qiladi. Don iste’molining yarmidan ko‘pi import orqali ta’minlanadi, import qilinadigan donning 90 foizidan ko‘prog‘i bug‘doydir. 2025–26-yillar uchun bug‘doy importiga taxminiy ehtiyoj 1.35 million tonna bo‘lgan. Ovqat odatda uyda yoki an’anaviy choyxona hamda ovqatlanish joyi bo‘lgan choyxonada tayyorlanadi. Bir necha kishilik guruchli taom, sho‘rva va boshqa ovqatlarni tayyorlashda deg deb ataladigan katta qozonlardan foydalaniladi. Oshi palav, shuningdek osh, palov yoki oshi palov deb ataladi, go‘sht, sabzi, piyoz, yog‘ va ziravorlar kabi masalliqlar bilan tayyorlanadigan guruchli taomdir. U 2016-yilda UNESCOning Nomoddiy madaniy meros ro‘yxatiga kiritilgan va ko‘plab hududiy turlarga ega. Qurutob fatir — yassi non turi — va eritilgan qurut, ya’ni quritilgan yoki fermentatsiyalangan sut mahsulotidan tayyorlanadi. Boshqa keng tarqalgan taom va mahsulotlarga shurbo, ya’ni go‘shtli sabzavot sho‘rvasi; mantu, qiymali chuchvara; sambusa, ichlik solingan pishiriq; non va fatir nonlari; choy; quritilgan mevalar; yong‘oqlar hamda hududiy sutli ichimliklar kiradi. Restoranlar, choyxonalar, oshxonalar va ko‘cha taomlari asosan Dushanbe, boshqa shaharlar va sayyohlik markazlarida ko‘proq. Shahar joylarida mahalliy taomlar bilan bir qatorda xalqaro taomlar ham taklif etiladi; bu markazlardan tashqarida esa ovqatlanish imkoniyati mavsum, yo‘l holati va transport aloqalariga bog‘liq bo‘lishi mumkin. Restoran narxlari bo‘yicha ishonchli umummilliy qator yo‘q, shu sababli tashqarida ovqatlanish xarajatlarini joyida aniqlash kerak. Oziq-ovqat xavfsizligi ishlab chiqarish, qayta ishlash, tashish, saqlash, sotish, import, bolalar va parhez ovqatlari, qo‘shimchalar hamda qadoqni qamrab oladi. Hukumat huzuridagi Oziq-ovqat xavfsizligi qo‘mitasi markaziy nazorat, litsenziyalash va ijro vazifalarini bajaradi; veterinariya, fitosanitariya, karantin va urug‘ nazorati xizmatlari ixtisoslashgan yo‘nalishlarni yuritadi. Aholining sog‘lig‘i va ijtimoiy himoyasi vazirligi hamda uning sanitariya-epidemiologiya xizmatlari xabar qilinishi shart bo‘lgan oziq-ovqatdan yuqadigan kasalliklarni kuzatadi. 2012-yil 1-avgustda qabul qilingan, 2021-yilda, 2022-yilda va 2026-yil 17-iyunda o‘zgartirilgan Oziq-ovqat xavfsizligi to‘g‘risidagi 890-son qonun ishlab chiqaruvchi va yetkazib beruvchilarga xavfsizlik, yorliqlash, o‘zini o‘zi nazorat qilish va mahsulotni muomaladan chiqarish majburiyatlarini yuklaydi. Iste’molchilar tegishli xavfsizlik va mahsulot haqidagi ma’lumotni olish huquqiga ega. Xavfsiz ichimlik suvi, gigiene, to‘g‘ri saqlалт, sovitish ва yaxshilab pishirish ifloslanиш ва noto‘g‘ri muomala xavfini kamaytiradi. 2025-yil mart oyidagi rasmiy o‘rtacha milliy narxlarga ko‘ra, mol go‘shti kilogrammi 85.73 somoniy, guruch 21.38 somoniy, birinchi navli bug‘doy uni 6.22 somoniy, non 4.18 somoniy, kartoshka 5.07 somoniy, quyma sut litri 7.08 somoniy, o‘nta tuxum 13.21 somoniy, olma 10.45 somoniy va sabzi 4.20 somoniy bo‘lgan. Narxlar hudud va mavsumga qarab farq qiladi. 2025-yilda yil boshiga nisbatan sabzavot 18.2 foiz, meva 10.5 foiz, sut 8.1 foiz va tuxum 5.4 foiz qimmatlashgan; non va don mahsulotlari esa 2.7 foiz arzonlashgan. Oziq-ovqatdan foydalanish imkoniyati milliy ishlab chiqarish ko‘rsatkichlariga avtomatik ravishda bog‘lanmaydi. Daromad, uyda ishlab chiqarish, bozorlar, pul o‘tkazmalari, xayriyalar, iqlim sharoiti va transport uy xo‘jaligi nimalarni ola bilishiga ta’sir qiladi. Chaqaloqlar, bolalar, o‘smirlar, homilador va emizikli ayollar hamda qishloq yoki tog‘li hududlardagi oilalarda oziqlanish xavfi yuqoriroq. Tojikistonda to‘yib ovqatlanmaslik, mikroelement yetishmovchiligi va ortiqcha vazn birga uchraydi; ayollar va bolalarning taxminan 35–36 foizida kamqonlik bor, bolalarning o‘ndan to‘rtdan ko‘prog‘ida kamqonlik aniqlangan. 2022–2027-yillardagi Maktabda ovqatlantirishni rivojlantirish davlat dasturi 52 tuman va shahardagi qariyb 2,000 maktabning 1–4-sinflarida o‘qiydigan taxminan 430,000 o‘quvchiga ovqat berishni qo‘llab-quvvatlaydi, ammo bu butun aholiga bepul oziq-ovqat emas, maqsadli dasturdir. Iqlim va suv sharoitlari dehqonchilik, chorvachilik va oziq-ovqat narxlariga ta’sir qiladi. Yaylovlarning qariyb 85 foizi degradatsiyaga uchragan; yozgi yaylovlarning taxminan 89 foizi va qishki yaylovlarning 97 foizi o‘rta yoki yuqori eroziya xavfiga ega. Suvni tejab sug‘orish, tuproq va suvni muhofaza qilish, yaylovlarni barqaror boshqarish, iqlimga mos ta’minot zanjirlari va mahalliy saqlash oziq-ovqat xavfsizligini kuchaytirishi mumkin. 2025-yilda qabul qilingan Organik ishlab chiqarish to‘g‘risidagi qonun va 2025–2029-yillarga mo‘ljallangan Raqamli qishloq xo‘jaligi dasturi mamlakatning amaldagi qishloq xo‘jaligi tizimining bir qismidir.