Тажикстандагы камсыздандыруу

Тажикстанда «суғурта» жана «суғуртавӣ» терминдери колдонулган расмий камсыздандыруу рыногу бар. Камсыздандыруу уюмдары ыктыярдуу өнүмдөрдү сунуштап, бир нече милдеттүү схеманы ишке ашырат. Негизги укуктук база — 2016-жылдын 23-июлундагы №1349 Камсыздандыруу иши жөнүндө мыйзам; ага 2024 жана 2025-жылдары өзгөртүүлөр киргизилип, Жарандык кодекс жана башка эрежелер менен толукталат. Тажикстандын Улуттук банкы (ТУБ) лицензиялоо, көзөмөл, камсыздандыруучулар менен брокерлердин Бирдиктүү мамлекеттик реестри жана көзөмөл боюнча даттануулар үчүн жооп берет. Ал лицензиялар, камсыздандыруучуларга көрүлгөн чаралар жана рынок тууралуу тиешелүү маалыматтарды да жарыялайт. 2025-жылы рынокто 16 камсыздандыруу уюму, анын ичинде бир мамлекеттик жана 15 жеке камсыздандыруучу иштеген. Эки уюм кайра камсыздандыруу кызматын да көрсөткөн. Рынокто болжол менен 2 484 436 келишим түзүлүп, 456,8 миллион сомони камсыздандыруу төгүмү чогултулуп, 60,2 миллион сомони талап боюнча төлөнгөн. Белгилүү бир өнүмдүн, филиалдын жана кызматтын жеткиликтүүлүгү ТУБдун учурдагы реестрине жана камсыздандыруучунун аймактык камтуусуна жараша болот. Ыктыярдуу камсыздандыруу өмүрдү, кырсыктарды жана ооруларды, дарыланууну, туристтик медициналык муктаждыктарды, автоунаанын өзүн, жүктү, мүлктү, өрттү, курулушту, жоопкерчиликти, финансылык жана бизнес тобокелдиктерин, саякатты, күрөөнү жана депозиттерди камтышы мүмкүн. Жеке адамдар менен компаниялар, адатта, лицензиясы бар камсыздандыруучуну тандай алат; келишимдер сомони менен түзүлөт. Ыктыярдуу камсыздандыруу төгүмү камсыздандыруу суммасына жана бааланган тобокелдикке жараша болот, ал эми камсыздандыруучунун тарифи актуардык негизге ээ болушу керек. Камсыздандыруучулар лицензиясын, камсыздандыруу класстарын, келишим мөөнөтүн, эрежелерин, тарифтерин жана жылдык аудиттен өткөн отчетун веб-сайттарына жарыялоого тийиш. Милдеттүү схемаларга автоунаа ээсинин үчүнчү жак алдындагы жоопкерчилигин камсыздандыруу; автомобиль, аба, суу транспорту жана темир жол менен бара жаткан жүргүнчүлөрдү камсыздандыруу; айрым эл аралык автомобиль ташуулары; айыл чарба мүлкү; имарат жана мүлктүн өрт тобокелдиктери; жогорку тобокелдик шарттарда иштеген кызматкерлер кирет. Президент, парламент депутаттары, бажы жана аскер кызматкерлери, полиция, Улуттук коопсуздук комитети, өзгөчө кырдаал кызматкерлери, мамлекеттик кызматчылар, судьялар, прокурорлор жана тергөөчүлөр сыяктуу белгилүү топторго мамлекеттик каражаттан милдеттүү өмүр жана ден соолук камсыздандыруусу колдонулат. Бул схемаларды мамлекеттик камсыздандыруучу гана ишке ашыра алат. «Гуп Точиксугурта» улуттук системада көрсөтүлгөн мамлекеттик камсыздандыруучу болуп саналат. Автоунаа ээсинин үчүнчү жак алдындагы жоопкерчилигин камсыздандыруу башка адамдарга келтирилген зыянды камтыйт жана ташуучунун жоопкерчилигин да камтышы мүмкүн. Унаа ээлери полисти ТУБдун электрондук камсыздандыруу системасынан текшерип, жоголгон полистин сүрөтүн жүктөп, тизмедеги лицензиясы бар камсыздандыруучудан полис сатып ала алышат. ТУБдун камсыздандыруу ишеним телефону — 3939; ал 08:00дөн 20:00гө чейин иштейт. Автоунаа боюнча доо үчүн полис, жол инспекциясынын далили, инсандыгын тастыктаган документ, айдоочулук күбөлүк, унаанын техникалык паспорту жана дарыланууну, өлүмдү же мүлккө келтирилген зыянды ырастаган документтер талап кылынышы мүмкүн. Толук документтер берилгенден кийин төлөм беш жумуш күнүнүн ичинде жүргүзүлүүгө тийиш. Өлүм болгон учурда 50% бир жумуш күнүндө, калган бөлүгү өлгөндүгү тууралуу күбөлүк берилгенден кийин бир жумуш күнүндө төлөнөт. Социалдык камсыздандыруу жеке камсыздандыруу рыногунан өзүнчө. Милдеттүү пенсиялык камсыздандыруу жумуш башталганда күчүнө кирет; Социалдык камсыздандыруу жана пенсиялар агенттиги төгүмдөр жана жеке маалыматтарды жүргүзүп, пенсиялык арыздарды карайт. Система карылык, майыптык, баккан адамынан айрылуу жана социалдык пенсияларды камтыйт. Укук каттоого жана адамдын төгүм тарыхына жараша болот. Кесиптик пенсиялык төгүмдөр оор же кооптуу иштерде эмгек акы фондунун кеминде 5%ын, башка камтылган иштерде 2,5%ын түзөт. Бул системаны социалдык салык каржылайт; ал жеке камсыздандыруу төгүмү эмес. Бюджеттен каржыланбаган иш берүүчүлөр үчүн жалпы ставкалар иш берүүчүгө 20%, кызматкерге 2%; атайын топтор үчүн өзгөчөлүктөр болушу мүмкүн. Салык кодексине ылайык, төлөм адатта кийинки айдын 15ине чейин жүргүзүлөт. Ден соолукту камсыздандыруунун милдеттүү жана ыктыярдуу түрлөрү бар; 2025-жылдын 1-январында күчүнө кирген №408 мыйзам аларды жөнгө салат. Милдеттүү каржылоо кызматкерлер жана айрым өз алдынча иштеген адамдар үчүн социалдык салык аркылуу, ал эми белгилүү топтор үчүн мамлекеттик бюджеттен жүргүзүлөт. Колдо болгон далилдер өлкө боюнча бирдей практикалык жеткиликтүүлүктү жана программалардын чоо-жайын аныктабайт, ошондуктан жооптуу мекемени жана колдонулуучу программаны адамдын макамына жараша текшерүү керек. Ыктыярдуу медициналык камсыздандырууну жарандар, жарандыгы жок адамдар жана убактылуу же туруктуу жашоого уруксаты бар чет өлкөлүктөр ала алышат. Доомат келишимге жана камсыздандыруу эрежелерине ылайык камсыздандыруучуга, агентке же брокерге билдирилет. Полис кармоочу камсыздандыруу окуясын далилдеп, зыянды документтештирүүгө милдеттүү. Милдеттүү камсыздандырууда расмий документтер талап кылынышы мүмкүн; камсыздандыруучу доо актысын түзөт. Мүлк үчүн төлөм чыныгы зыяндан ашпайт; камсыздандыруу жетишсиз болсо, төлөм пропорциялуу кыскарышы мүмкүн. Пайда алуучуну келишим мөөнөтүндө адатта көрсөтүүгө же алмаштырууга болот. Тобокелдик жогорулаганына байланыштуу төгүмдүн өсүшү полис кармоочунун макулдугун талап кылат. Жаңыртуу, мөөнөтүнөн мурда токтотуу, башка камсыздандыруучуга өткөрүү жана башка өзгөрүүлөр негизинен келишим менен анын эрежелерине байланыштуу, анткени каралган материалдарда жалпы «ойлонуу мөөнөтү» же өткөрүп берүү укугу аныкталган эмес. Жазуу жүзүндөгү даттануу алгач камсыздандыруучуга, агентке же брокерге берилүүгө тийиш. Жооп жетишсиз болсо, полис кармоочу ТУБдун көзөмөл каналына же ишеним телефонуна кайрылып, жалпы мыйзам боюнча сотко доо бере алат. Камсыздандыруучулар резерв түзүүгө, төлөө жөндөмдүүлүгүн жана отчет талаптарын аткарууга, акчаны адалдоого каршы жана кардарды аныктоо эрежелерин сактоого, ошондой эле бизнес аяктагандан кийин жазмаларды кеминде беш жыл сактоого милдеттүү. Камсыздандыруучу ишин аткара албай калса, мыйзамда анын камсыздандыруу портфелин өткөрүп берүү каралган.