Тажикстандагы эмгек мыйзамы

Негизги укуктук негиз — Тажикстан Республикасынын Эмгек кодекси, 2016-жылдын 23-июлунда №1329 кодекс катары кабыл алынган; ал 1997-жылкы кодекстин ордуна келген. Конституция, президенттин жана өкмөттүн актылары, жалпы, тармактык жана аймактык келишимдер, жамааттык келишимдер, жеке эмгек келишимдери жана таанылган эл аралык келишимдер кодексти толуктайт. Эмгек, миграция жана калкты иш менен камсыз кылуу министрлиги, Эмгек, миграция жана иш менен камсыз кылууну мамлекеттик көзөмөлдөө кызматы, жергиликтүү аткаруу органдары, соттор жана профсоюздар көзөмөл, администрация, өкүлчүлүк жана талаштарды кароо боюнча ар башка милдеттерди аткарат. Мыйзам жумушту эркин тандоо укугун коргойт жана улутуна, расасына, жынысына, тилине, динине, саясий көз карашына, социалдык макамына, билимине же мүлкүнө карап басмырлоого тыюу салат. Мажбурлап иштетүүгө тыюу салынат; аскердик кызмат, өзгөчө кырдаал жана соттун мыйзамдуу күчүнө кирген өкүмү менен талап кылынган жумуш сыяктуу өзгөчөлүктөр бар. Тең эмгек акы жана мыйзамдагы минималдуу кепилдиктер жумуш мамилелерине колдонулат. Келишим же жамааттык келишим ошол кепилдиктерди жакшырта алат, бирок мыйзамдуу түрдө азайта албайт. Кызматкер жалпысынан 15 жаштан кем болбошу керек. 14төн 16 жашка чейинки окуучулар мыйзам уруксат берген өзгөчө жагдайларда гана иштей алат; 14 жашка чыга элек балдар ата-энесинин макулдугу менен жана зыян келбеген шартта чыгармачыл иштерге катыша алат. Тажикстан Эл аралык эмгек уюмунун №138 конвенциясын ратификациялагандыктан, Эмгек кодексиндеги жалпы минималдуу жаш курак эрежесинен айырмачылык болушу мүмкүн; ошондуктан иш берүүчүлөр жана үй-бүлөлөр конкреттүү иштин жаш курак жана жумуш чектөөлөрүн текшериши керек. Эмгек келишими эки нускада жазылууга тийиш. Анда иш берүүчү менен кызматкер, жумуш орду, кызмат орду, башталуучу күн, мөөнөт, иш графиги, өргүү, эмгек акы, укуктар жана милдеттер, өзгөртүү жана токтотуу эрежелери, кепилдиктер, камсыздандыруу жана жоопкерчилик көрсөтүлөт. Иш берүүчү жумушка алуу актысын чыгарып, үч жумуш күнүнүн ичинде кызматкерге билдирүүгө тийиш. Иш берүүчү жазуу жүзүндөгү форманы тариздебесе да жумушка киришүү эмгек мамилесин түзүшү мүмкүн. Эмгек беш жумуш күнүнөн ашык созулса, жеке адамга аткарылган үй же үй шартындагы жумуштан тышкары, адатта эмгек китепчеси талап кылынат. Мөөнөтсүз келишим — кадимки негизги түрү. Белгилүү мөөнөттүү келишим адатта кеминде бир жылга түзүлөт жана жок кызматкерди алмаштыруу, белгилүү жумушту аткаруу же сезондук иш сыяктуу мыйзамдуу негизге ээ болушу керек. Иш берүүчү кепилдиктерден качуу үчүн мөөнөттүү келишимдерди пайдалана албайт. Мөөнөт бүткөн күнү тараптардын эч бири токтотууну талап кылбаса, мамиле мөөнөтсүз болуп калат. Сыноо мөөнөтү үч айга чейин болушу мүмкүн, бирок 18 жашка чейинкилерге, окуусун бүткөндөн кийин бир жыл ичинде кесиби боюнча жумушка кирген айрым адамдарга, конкурс менен тандалгандарга жана которулгандарга колдонулбайт. Кадимки жумуш убактысынын чеги жумасына 40 саат. Жашы жете электер, айрым майыптыгы бар кызматкерлер жана белгилүү кооптуу же өзгөчө кесиптеги кызматкерлер үчүн эмгек акыны азайтпай кыскартылган саат колдонулат. Зыяндуу шарттагы жумуш жана айрым медициналык же билим берүү жумуштары жумасына 35 саат менен чектелет. Түнкү убакыт 22:00дөн 06:00гө чейин; сменанын кеминде жарымы түнгө туура келсе, смена бир саатка кыскартылат. Күнүмдүк эс алуу кеминде 12 саат болушу керек. Беш күндүк иш жумасында адатта эки, алты күндүк жумада бир эс алуу күнү берилет. Тамактануу тыныгуусу төрт сааттан кечиктирилбей берилип, эки саатка чейин созулушу мүмкүн жана адатта төлөнбөйт. Ашыкча жумушка өзгөчө мыйзамдуу негиз, кызматкердин макулдугу жана кызматкерлердин өкүлдөрү менен кеңешүү талап кылынат. Ал катары менен эки күндө төрт сааттан, оор же зыяндуу жумушта эки сааттан жана жылына 120 сааттан ашпоого тийиш. 12 сааттык сменага жана өзгөчө оор же зыяндуу жумуштагы ашыкча ишке тыюу салынат. Өзгөчө кырдаал, кырсык, болтурбай коюуга мүмкүн болбогон иш муктаждыгы жана маанилүү кызматтардан тышкары дем алыш жана мамлекеттик майрам күндөрү иштөөгө жалпысынан тыюу салынат. Түнкү жумушка кадимки тарифтин кеминде 1,5 эсеси, ашыкча, дем алыш жана майрам күнкү жумушка кеминде эки эсеси төлөнөт; айрым ашыкча жумуш үчүн башка эс алуу күнү берилиши мүмкүн. Жылдык өргүү кеминде 24 календардык күн. 18 жашка чейинкилер 30 күн, I же II топтогу майыптыгы бар кызматкерлер 42 күн, III топтогулар 35 күн, айыл чарба кызматкерлери кеминде 28 күн алышат. Зыяндуу же оор жумушта, айрым өзгөчө кесиптерде жана жагымсыз климатта кошумча өргүү берилет. Мамлекеттик майрам, оору жана декреттик өргүү жылдык өргүүдөн алынбайт. Өргүү акысы кеминде орточо айлык акыга барабар болуп, өргүү башталганга чейин бир жумадан кечиктирилбей төлөнөт; иш берүүчү өргүүнүн күнүн кеминде 15 күн мурда билдирүүгө тийиш. Өргүүнү башка убакытка которуу өзгөчө учур жана макулдук талап кылат; пайдаланылбаган өргүү адатта жумуш бүткөндө төлөнөт. Эмгек акыны келишим же жамааттык акт белгилейт, бирок ал мамлекеттик минималдуу эмгек акыдан төмөн болбошу керек. 2026-жылдын 1-сентябрынан тартып өлкө боюнча эң төмөнкү айлык акы 1 300 тажик сомониси (TJS). Кошумча төлөмдөр, социалдык жөлөкпул жана ашыкча сааттын үстөк акысы минимумдан бөлөк эсептелет. Эмгек акы айына кеминде эки жолу төлөнүп, акыркы эсептешүү акыркы жумуш күнү берилет. Кеч төлөмдүн ар бир күнүнө банктык пайыздык ченге негизделген кошумча милдеттенме жаралат. Төлөм улуттук валютада жүргүзүлөт; натуралай төлөм макулдукту талап кылып, айлык акынын 20 пайызынан ашпоого тийиш. Кармоолор адатта 20 пайыз менен чектелет, мыйзамдагы учурларда 50 пайызга чейин, белгилүү доолор үчүн 70 пайызга чейин болушу мүмкүн. Өкмөттүн коэффициенттери климаттык жана бийик тоолуу аймактарда кошумча компенсация бере алат. Иш берүүчүлөр макулдашылган жумушту, эмгек акыны, коопсуз жана санитардык шарттарды, социалдык жана кырсыктан камсыздандырууну, өргүүнү, убакыт каттоосун, окутууну, маалыматты коргоону жана кырсыкты иликтөөнү камсыз кылышы керек. Кызматкерлер жумуш жана ички эрежелерди сактап, коопсуздук көрсөтмөлөрүнө баш ийип, коркунучтар менен кырсыктарды билдирүүгө тийиш. Эмгекти коргоо боюнча негизги милдет иш берүүчүгө жүктөлөт: жеке коргонуу каражаттары, нускама, медициналык кароо, кырсык жана кесиптик оорудан камсыздандыруу, жумуш ордун кеминде беш жылда бир аттестациялоо кирет. Кызматкер маалымат жана текшерүү сурай алат, жазуу жүзүндө билдиргенден кийин дароо кооптуу жумуштан баш тарта алат. Коопсуздук кемчилигинен улам жумуш токтосо, эмгек акы сакталуусу мүмкүн. Майыптыкка алып келген өндүрүш кырсыгы кеминде 12 орточо айлык эмгек акы өлчөмүндөгү бир жолку төлөмдү талап кылышы мүмкүн; өлүм болсо багуусундагы адамдарга кеминде 60 орточо айлык эмгек акы төлөнүшү мүмкүн. Кош бойлуулук жана бала багуу өзгөчө коргоого алынат. Кош бойлуулук жана төрөт өргүүсү төрөткө чейин 70, төрөттөн кийин 70 күн; оор төрөттөн кийин 86, көп бала төрөлгөндө 110 күн болот, жөлөкпул мамлекеттик социалдык камсыздандыруу аркылуу төлөнөт. Бала багуу боюнча акы төлөнүүчү өргүү бала бир жаш алты айга чыкканча, акы төлөнбөгөнү үч жашка чейин берилет. Бала багуу өргүүсүндө толук эмес убакыт же үйдөн иштөөнү улантуу менен жөлөкпулду кошо алууга болот. Кош бойлуу кызматкерлерди түнкү, ашыкча, дем алыш же майрам күнкү жумушка, иш сапарына жөнөтүүгө болбойт. Бала бир жаш алты айга чыкканча ар бир үч саатта эмизүү тыныгуусу берилип, бир балага кеминде 30 мүнөт, эки же андан көп балага бир саат каралат жана ал акы төлөнөт. 18 жашка чейинкилер оор, жер астындагы, зыяндуу же коркунучтуу жумуштарды аткара албайт жана алдын ала, андан соң жыл сайын медициналык кароодон өтөт. Жумалык чек 14төн 16 жашка чейинкилерге 24 саат, 16дан 18 жашка чейинкилерге 35 саат. I же II топтогу майыптыгы бар кызматкерлер жумасына эң көп 36 саат, күнүнө зургаан цаг ажиллана; шөнийн ажил, илүү цаг, томилолтод бичгээр зөвшөөрөл, эмчийн зөвшөөрөл шаардлагатай. Кызматкерлер профсоюзга кошулуп же түзүп, өкүлчүлүктү профсоюз же шайланган өкүлдөр аркылуу жүргүзө алат. Иш ордунда эки тараптуу комиссия эмгек маселелерин карай алат. Улуттук үч тараптуу комиссияга өкмөт, Тажикстандын Көз карандысыз профсоюздар федерациясы жана Иш берүүчүлөрдүн республикалык бирикмеси кирет. Жалпы, тармактык, аймактык жана жамааттык келишимдер жакшыраак шарттарды белгилеши мүмкүн. Жамааттык келишимдер иш берүүчүнүн юридикалык формасына карабай түзүлөт; 10 күндүн ичинде каттоо маалыматтык мүнөздө гана. Зыяндуу шарт жаратуучу жобо жараксыз. Министрлик 2025-жылы 17 018 жамааттык келишим болгонун, алар келишимге укуктуу уюмдардын 88,7%ын камтыганын билдирген. Эмгек мамилеси өз ара макулдашуу, мөөнөтсүз келишим боюнча кызматкердин эки жума мурдагы жазуу жүзүндөгү билдирүүсү же иш берүүчүнүн мыйзамдагы негиздери менен аякташы мүмкүн. Негиздерге ишкананы жоюу, штат кыскартуу, менчик ээсинин өзгөрүшү, квалификациянын же ден соолуктун талапка туура келбеши, кайталап эреже бузуу, жүйөсүз үч сааттан ашык жумушка келбөө, төрт айдан ашык оору, мас абал, уурулук, коопсуздукту олуттуу бузуу, жашыруун маалыматты ачыктоо жана сыноодон өтпөө кирет. Оору, өргүү же иш сапары учурунда иш берүүчү иштен бошото албайт, ишкана жоюлган учурдан тышкары. Штат кыскартууда адегенде квалификация жана өндүрүмдүүлүк, андан кийин социалдык критерийлер каралат. Пландалган токтотуудан кеминде эки жума мурда кызматкер өкүлдөрүнө билдирилип, алар 10 күндүн ичинде жооп берет. Ишкананы жоюуда же кыскартууда кызматкерге кеминде эки ай, талапка ылайык келбегенде бир ай мурда эскертүү берилет. Мыйзамдагы учурларда кеминде үч орточо айлык акы өлчөмүндө жөлөкпул талап кылынышы мүмкүн; эмгек акы жана документтер акыркы жумуш күнү берилет. Жеке талаш түз сотко же адегенде өкүлчүлүгү тең элдештирүү комиссиясына берилет. Комиссия жети календардык күндө түзүлүшү керек. Комиссияга доо берүү мөөнөтү жалпысынан үч ай, кызматка кайра алуу доосу жумуштан бошотуу актысынан тартып бир ай, башка соттук доолор үч жыл. Мыйзамсыз иштен бошотуу же которуу кызматка кайтарууга, жоголгон эмгек акыны жана чыгымдарды төлөөгө, ошондой эле материалдык эмес зыян үчүн компенсацияга алып келиши мүмкүн. Жамааттык талаштар кызматкерлердин жазуу жүзүндөгү талаптарынан өкүлчүлүк жана сүйлөшүүгө, андан кийин ортомчулук же элдештирүү, эмгек арбитражы же сотко өтөт. Иш таштоо ыктыярдуу; мыйзамдуу катышуу тартип бузуу эмес, бирок иш таштоо убактысына адатта акы төлөнбөйт жана мыйзамсыз иш таштоо тартиптик тобокелдик жаратат. Маселеге жараша кызматкерлер Эмгек, миграция жана иш менен камсыз кылууну мамлекеттик көзөмөлдөө кызматына, жергиликтүү органга, профсоюзга, элдештирүү комиссиясына же сотко кайрыла алат. Тажикстан ЭЭУнун мажбурлап иштетүү, биригүү эркиндиги, жамааттык сүйлөшүү, тең эмгек акы, басмырлоо, өндүрүш коопсуздугу, эмгек инспекциясы жана балдар эмгеги боюнча көптөгөн конвенцияларын ратификациялаган. ЭЭУнун отчетторунда улуттук тажрыйба менен эмгек инспекциясы боюнча №81 конвенциянын ортосундагы айырмачылыктар көрсөтүлгөн; пландалган атайын инспекция тартиби хэрэгжсэн гэдэг нь хараахан нотлогдоогүй. Ошондуктан расмий укуктарды иш жүзүндө колдонууга жазуу жүзүндөгү келишим, эмгек таржымалы, эмгек акы жазуулары жана социалдык камсыздандыруунун далили жардам берет. Сезондук айыл чарбада, курулушта, кызмат көрсөтүүдө жана үй жумушунда расмий эмес иш кеңири кездешет; бул тармактарда социалдык коргоого жана расмий чараларга жетүү кыйыныраак болушу мүмкүн.