Ҳуқуқи меҳнат дар Тоҷикистон

Заминаи асосӣ Кодекси меҳнати Ҷумҳурии Тоҷикистон аст, ки ҳамчун Кодекси № 1329 23 июли соли 2016 қабул шуда, Кодекси соли 1997-ро иваз кард. Конститутсия, санадҳои президент ва ҳукумат, созишномаҳои умумӣ, соҳавӣ ва ҳудудӣ, шартномаҳои коллективӣ ва инфиродӣ ва шартномаҳои байналмилалии эътирофшуда Кодексро пурра мекунанд. Вазорати меҳнат, муҳоҷират ва шуғли аҳолӣ, Хадамоти давлатии назорати меҳнат, муҳоҷират ва шуғл, мақомоти иҷроияи маҳаллӣ, судҳо ва иттифоқҳои касаба вазифаҳои гуногуни назоратӣ, маъмурӣ, намояндагӣ ва ҳалли баҳсро иҷро мекунанд. Қонун интихоби озоди корро ҳимоя карда, табъизро аз рӯйи шаҳрвандӣ, нажод, ҷинс, забон, дин, ақидаи сиёсӣ, мақоми иҷтимоӣ, таҳсилот ё моликият манъ мекунад. Меҳнати маҷбурӣ манъ аст, ба истиснои ҳолатҳое чун хизмати ҳарбӣ, вазъияти фавқулода ва коре, ки ҳукми ниҳоии суд талаб мекунад. Музди баробар ва кафолатҳои ҳадди ақали қонунӣ дар муносибатҳои меҳнатӣ татбиқ мешаванд. Шартнома ё созишномаи коллективӣ метавонад ин кафолатҳоро беҳтар кунад, аммо наметавонад онҳоро қонунан кам намояд. Коргар одатан бояд ҳадди ақал 15-сола бошад. Донишҷӯёни аз 14 то 16-сола танҳо дар ҳолатҳои махсуси иҷозатдодаи қонун кор карда метавонанд; кӯдакони то 14-сола танҳо бо розигии падару модар ва бе зарар ба таҳсилу саломатӣ дар корҳои эҷодӣ иштирок карда метавонанд. Тасвиби Конвенсияи № 138-и Созмони байналмилалии меҳнат аз ҷониби Тоҷикистон метавонад бо қоидаи умумии синни ҳадди ақали Кодекси меҳнат фарқ кунад; аз ин рӯ корфармоён ва оилаҳо бояд синну маҳдудиятҳои кори татбиқшавандаро барои фаъолияти мушаххас санҷанд. Шартномаи меҳнатӣ бояд хаттӣ ва дар ду нусха бошад. Дар он корфармо ва коргар, ҷойи кор, вазифа, рӯзи оғоз, давомнокӣ, ҷадвали кор, рухсатӣ, музд, ҳуқуқу уҳдадориҳо, қоидаҳои тағйир ва қатъ, кафолатҳо, суғурта ва масъулият нишон дода мешаванд. Корфармо бояд санади қабул ба корро барорад ва дар давоми се рӯзи корӣ коргарро аз он огоҳ созад. Ҳатто агар корфармо шакли хаттии заруриро ба анҷом нарасонад, оғози кор метавонад муносибати меҳнатиро муқаррар кунад. Ҳангоми давом кардани кор зиёда аз панҷ рӯзи корӣ, одатан китобчаи меҳнатӣ лозим аст, ба истиснои кори хонагӣ ё кори анҷомдода барои шахси воқеӣ. Шартномаи бемӯҳлат шакли муқаррарӣ аст. Шартномаи муҳлатнок одатан на камтар аз як сол давом мекунад ва асоси қонунӣ, ба мисли иваз кардани коргари ғоиб, иҷрои кори муайян ё кори мавсимиро талаб мекунад. Корфармоён ҳақ надоранд барои канорагирӣ аз кафолатҳои меҳнатӣ аз шартномаҳои муҳлатнок истифода кунанд. Агар дар рӯзи охир ҳеҷ тараф қатъ кардани шартномаро талаб накунад, муносибат бемӯҳлат мешавад. Давраи озмоишӣ метавонад то се моҳ давом кунад, аммо барои чанд гурӯҳ, аз ҷумла то 18-солаҳо, шахсоне, ки дар давоми як соли хатм ба касб ворид мешаванд, таъйинҳои озмунӣ ва интиқолҳо иҷозат дода намешавад. Ҳадди муқаррарии вақти кор 40 соат дар як ҳафта аст. Барои ҳолатҳои муайян, аз ҷумла ноболиғон, баъзе коргарони дорои маъюбӣ ва касбҳои хатарнок ё махсус, вақти кӯтоҳшуда бе кам шудани музд амал мекунад. Кори дорои шароити зараровар ва баъзе корҳои тиббӣ ё омӯзгорӣ то 35 соат дар як ҳафта маҳдуд мешавад. Кори шабона аз 22:00 то 06:00 аст; басте, ки ҳадди ақал нисфи соатҳояш шабона бошад, як соат кӯтоҳ карда мешавад. Истироҳати ҳаррӯза бояд на камтар аз 12 соат бошад. Ҳафтаи панҷрӯза одатан ду рӯзи истироҳат ва ҳафтаи шашрӯза як рӯзи истироҳат медиҳад. Танаффуси хӯрок бояд на дертар аз паси чор соат дода шуда, то ду соат давом кунад ва одатан бемузд аст. Изофакорӣ асоси истисноии қонунӣ, розигии коргар ва машварат бо намояндагони коргаронро талаб мекунад. Он дар ду рӯзи пайдарпай то чор соат ё барои кори вазнин ё зараровар то ду соат ва дар як сол то 120 соат маҳдуд аст. Бастҳои 12-соата ва изофакорӣ дар кори махсусан вазнин ё зараровар манъанд. Кори рӯзҳои истироҳат ва ид одатан манъ аст, ба истиснои ҳолатҳои фавқулода, садама, зарурати ногузири фаъолияти корӣ ва хизматрасониҳои муҳим. Барои кори шабона на камтар аз 1.5 баробари меъёри одӣ, барои изофакорӣ ва кори рӯзҳои истироҳат ё ид на камтар аз ду баробар пардохт мешавад; дар баъзе ҳолатҳои изофакорӣ рӯзи истироҳати дигар дода мешавад. Рухсатии солона на камтар аз 24 рӯзи тақвимӣ аст. Коргарони то 18-сола 30 рӯз, коргарони дорои гурӯҳи маъюбии I ё II — 42 рӯз, гурӯҳи III — 35 рӯз ва коргарони кишоварзӣ на камтар аз 28 рӯз мегиранд. Барои кори зараровар ё вазнин, баъзе касбҳои махсус ва иқлими номусоид рухсатии иловагӣ дода мешавад. Идҳои давлатӣ, беморӣ ва рухсатии ҳомиладорӣ аз рухсатии солона тарҳ намешаванд. Пардохти рухсатӣ бояд на камтар аз музди миёнаи моҳона бошад ва на дертар аз як ҳафта пеш аз оғози рухсатӣ пардохт шавад; корфармо бояд санаи рухсатиро на камтар аз 15 рӯз пеш хабар диҳад. Интиқоли рухсатӣ истисноӣ буда, розигиро талаб мекунад; рухсатии истифоданашуда одатан ҳангоми қатъи кор пардохт мешавад. Муздро шартнома ё санади коллективӣ муайян мекунад, аммо он набояд аз ҳадди ақали музди давлатӣ кам бошад. Аз 1 сентябри соли 2026 ҳадди ақали музди моҳона дар саросари кишвар 1,300 сомонии Тоҷикистон (TJS) аст. Иловапулиҳо, ёрдампулиҳои иҷтимоӣ ва мукофотпулии изофакорӣ аз ин ҳадди ақал алоҳида ҳисоб мешаванд. Музд бояд на камтар аз ду маротиба дар як моҳ пардохт шавад ва ҳисоббаробаркунии ниҳоӣ дар рӯзи охирини кор анҷом ёбад. Таъхир уҳдадории иловагиро аз рӯйи меъёри фоизи бонк барои ҳар рӯзи таъхир ба вуҷуд меорад. Пардохт бо пули миллӣ сурат мегирад; пардохт бо мол розигиро талаб мекунад ва набояд аз 20%-и музди моҳона зиёд шавад. Нигоҳдории музд одатан то 20%, дар ҳолатҳои қонунӣ то 50% ва барои баъзе талабот то 70% маҳдуд аст. Коэффисиентҳои давлатӣ метавонанд дар минтақаҳои иқлими сахт ва баландкӯҳ ҷубронпулиро зиёд кунанд. Корфармоён бояд кори мувофиқашуда, музд, шароити бехатару беҳдоштӣ, суғуртаи иҷтимоӣ ва садама, рухсатӣ, сабти вақт, омӯзиш, ҳифзи маълумот ва таҳқиқи садамаро таъмин кунанд. Коргарон бояд қоидаҳои кор ва дохилиро риоя намоянд, дастурҳои бехатариро иҷро кунанд ва дар бораи хатару садамаҳо хабар диҳанд. Масъулияти асосии бехатарии меҳнат ба зиммаи корфармо аст, аз ҷумла таҷҳизоти муҳофизати инфиродӣ, дастурдиҳӣ, муоинаҳои тиббӣ, суғуртаи садама ва бемориҳои касбӣ ва аттестатсияи ҷойи кор ҳадди ақал ҳар панҷ сол. Коргар метавонад маълумот ва санҷишро талаб кунад ва баъди огоҳии хаттӣ аз кори фавран хатарнок даст кашад. Агар кор бо сабаби камбуди бехатарӣ қатъ шавад, ҳифзи музд метавонад татбиқ шавад. Садамаи корӣ, ки боиси маъюбӣ мегардад, метавонад пардохти якдафъаинаи на камтар аз 12 музди миёнаи моҳонаро талаб кунад; фавт метавонад ба вобастагони шахс на камтар аз 60 музди миёнаи моҳона диҳад. Ҳомиладорӣ ва нигоҳубини кӯдак ҳимояи махсус доранд. Рухсатии ҳомиладорӣ 70 рӯз пеш аз таваллуд ва 70 рӯз пас аз он аст; баъди таваллуди душвор то 86 рӯз ва баъди таваллуди чандгоник то 110 рӯз зиёд мешавад, ёрдампулӣ бошад аз суғуртаи иҷтимоии давлатӣ пардохт мешавад. Рухсатии муздноки нигоҳубини кӯдак то як солу шашмоҳагии кӯдак ва рухсатии бемузд то се сол давом мекунад. Кори нопурра ё хонагӣ ҳангоми нигоҳубини кӯдак метавонад бо идомаи гирифтани ёрдампулӣ якҷоя шавад. Кормандони ҳомиларо ба кори шабона, изофакорӣ, кори рӯзҳои истироҳат ё ид ва сафари хизматӣ таъин кардан мумкин нест. То синни як солу шашмоҳагии кӯдак на камтар аз ҳар се соат танаффуси нигоҳубини кӯдак бояд дода шавад: барои як кӯдак на камтар аз 30 дақиқа ва барои ду ё зиёда кӯдак на камтар аз як соат; ин вақт музднок аст. Кормандони то 18-сола наметавонанд кори вазнин, зеризаминӣ, зараровар ё хатарнокро иҷро кунанд ва бояд аз муоинаҳои пешакӣ ва солонаи тиббӣ гузаранд. Ҳадди ҳафтаина барои синни 14 то 16 сол 24 соат ва барои синни 16 то 18 сол 35 соат аст. Кормандони дорои гурӯҳи маъюбии I ё II ҳадди аксар 36 соат дар як ҳафта ва шаш соат дар як рӯз кор мекунанд; кори шабона, изофакорӣ ва сафар розигии хаттӣ ва иҷозати тиббиро талаб мекунад. Коргарон метавонанд ба иттифоқҳои касаба дохил шаванд ё онҳоро ташкил кунанд; намояндагии кормандонро иттифоқи касаба ё намояндагони интихобшуда таъмин карда метавонанд. Комиссияи дуҷонибаи ҷойи кор метавонад масъалаҳои меҳнатиро баррасӣ кунад. Дар сатҳи миллӣ комиссияи сеҷониба Ҳукумат, Федератсияи иттифоқҳои касабаи мустақили Тоҷикистон ва Иттиҳодияи ҷумҳуриявии корфармоёнро дар бар мегирад. Созишномаҳои умумӣ, соҳавӣ ва ҳудудӣ ва шартномаҳои коллективӣ метавонанд шароити беҳтар муқаррар кунанд. Шартномаи коллективӣ новобаста аз шакли ҳуқуқии корфармо дастрас аст; бақайдгирии он дар давоми 10 рӯз хусусияти эъломӣ дорад. Банди зараровар эътибор надорад. Вазорат хабар дод, ки соли 2025 17,018 шартномаи коллективӣ вуҷуд дошта, 88.7%-и ташкилотҳои ҳуқуқдорро фаро гирифтааст. Муносибати меҳнатӣ метавонад бо созиши тарафайн, огоҳии хаттии дуҳафтаинаи коргар барои шартномаи бемӯҳлат ё бо асосҳои қонунии ташаббуси корфармо қатъ шавад. Ба ин асосҳо барҳамдиҳӣ, ихтисори қувваи корӣ, тағйири моликият, норасоии тахассус ё мутобиқати саломатӣ, вайронкуниҳои такрорӣ, зиёда аз се соат бе сабаб ҳозир нашудан, бемории бештар аз чор моҳ, мастӣ, дуздӣ, вайронкунии ҷиддии бехатарӣ, ифшои сир ва натиҷаи нокоми давраи озмоиш дохил мешаванд. Ҳангоми беморӣ, рухсатӣ ё сафари хизматӣ қатъи кор бо ташаббуси корфармо одатан манъ аст, ба истиснои барҳамдиҳӣ. Ҳангоми ихтисори ҳайат аввал тахассус ва ҳосилнокӣ, баъд меъёрҳои иҷтимоӣ ба назар гирифта мешаванд. Намояндагони коргарон бояд на камтар аз ду ҳафта пеш аз қатъи банақшагирифташуда огоҳ шаванд ва дар давоми 10 рӯз ҷавоб диҳанд. Барои барҳамдиҳӣ ё ихтисор ба коргарон на камтар аз ду моҳ ва барои номувофиқатӣ як моҳ пеш огоҳӣ дода мешавад. Дар ҳолатҳои қонунӣ ҷубронпулии на камтар аз се музди миёнаи моҳона талаб мешавад; музд ва ҳуҷҷатҳо бояд дар рӯзи охирини кор дода шаванд. Баҳси инфиродиро метавон бевосита ба суд ё аввал ба комиссияи оштии дорои намояндагии баробар бурд. Комиссия бояд дар давоми ҳафт рӯзи тақвимӣ таъсис ёбад. Муҳлати даъво ба комиссия одатан се моҳ, даъвои барқароршавӣ ба кор як моҳ аз санаи санади қатъи кор ва дигар даъвоҳои судии меҳнатӣ се сол аст. Қатъ ё интиқоли ғайриқонунӣ метавонад боиси барқароршавӣ, пардохти музди аздастрафта ва хароҷот ва эҳтимолан ҷуброни зарари ғайримоддӣ шавад. Баҳсҳои коллективӣ одатан аз талаботи хаттии коргарон оғоз шуда, баъд намояндагӣ ва музокира, миёнаравӣ ё оштӣ, ҳакамии меҳнатӣ ё судро мегузаранд. Корпартоӣ ихтиёрӣ аст ва иштироки қонунӣ ҳуқуқвайронкунии интизомӣ нест, аммо вақти корпартоӣ одатан бемузд аст ва корпартоии ғайриқонунӣ метавонад хатари чораҳои интизомӣ дошта бошад. Вобаста ба масъала коргарон метавонанд ба Хадамоти давлатии назорати меҳнат, муҳоҷират ва шуғл, мақомоти маҳаллӣ, иттифоқи касаба, комиссияи оштӣ ё суд муроҷиат кунанд. Тоҷикистон конвенсияҳои зиёди СБМ-ро оид ба меҳнати маҷбурӣ, озодии иттиҳодияҳо, музокироти коллективӣ, музди баробар, табъиз, бехатарии меҳнат, нозироти меҳнат ва меҳнати кӯдакон тасвиб кардааст. Гузориши СБМ байни амалияи миллӣ ва Конвенсияи № 81 оид ба нозироти меҳнат камбудиҳоро муайян кардааст; анҷоми тартиби махсуси нозирот, ки ба нақша гирифта шуда буд, тасдиқ нашудааст. Аз ин рӯ, ҳуқуқҳои расмӣ ҳангоми доштани шартномаи хаттӣ, сабти меҳнат, сабти музд ва далели суғуртаи иҷтимоӣ бештар истифода мешаванд. Кори ғайрирасмӣ дар кишоварзии мавсимӣ, сохтмон, хизматрасонӣ ва кори хонагӣ махсусан маъмул буда, дастрасӣ ба ҳимояи иҷтимоӣ ва роҳҳои расмии ҳифзи ҳуқуқ метавонад заифтар бошад.