زبان در تاجیکستان

تاجیکستان نظام زبانیِ رسماً متمرکزی دارد که در عمل چندزبانگی چشمگیری در آن دیده می‌شود. کمیتهٔ زبان و اصطلاحاتِ وابسته به دولت، اصطلاحات را تدوین می‌کند، از یکسان‌سازی پشتیبانی می‌کند و بر سیاست زبانی نظارت دارد. برنامهٔ توسعهٔ زبان دولتی برای سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۳۰ افق کنونی سیاست‌گذاری را تعیین می‌کند و در کنار آن، تغییرات قانونیِ مصوب سال‌های ۲۰۲۳ و ۲۰۲۵ قرار دارد. شهروندان از نظر قانونی موظف‌اند زبان دولتی را بدانند؛ در عین حال، قانون اساسی و قوانین زبان، برابری فارغ از زبان و استفادهٔ آزاد از زبان مادری را در حدود قانون حمایت می‌کنند. قوانین، فعالیت پارلمان، ادارهٔ اجرایی، دادگاه‌ها و ادارهٔ نظامی از تاجیکی به‌عنوان زبان دولتی استفاده می‌کنند. سازمان‌ها عموماً با مقام‌ها و شهروندان به تاجیکی مکاتبه می‌کنند. نام‌های دولتی و مکانی، تابلوها، فرم‌ها، قیمت‌ها و اطلاعات عمومی عموماً به تاجیکی ارائه می‌شوند و نقض این مقررات می‌تواند مسئولیت قانونی در پی داشته باشد. پژوهش موجود حق عمومی و خودکاری برای انجام امور اداری به روسی، ازبکی یا قرقیزی را تأیید نکرده است. برای استفادهٔ معمول از زبان، ثبت‌نام جداگانه یا مجوز زبانی لازم نیست؛ بااین‌حال، اگر ترجمه در دسترس نباشد یا ترتیب آن روشن نباشد، دسترسی به خدمات درمانی، اجتماعی و اداری می‌تواند دشوار شود. روسی زبان ارتباط میان‌قومی است و به‌ویژه در شهرها، آموزش، رسانه و ارتباط میان جوامع قومی حضور پررنگی دارد. ازبکی و قرقیزی در جوامعی که این زبان‌ها در آن‌ها رایج‌اند، اهمیت عملی دارند. زبان‌های پامیری عمدتاً در ولایت خودمختار کوهستان بدخشان متمرکزند؛ تاجیکی یا فارسی نیز در آنجا گونه‌ای نوشتاری و زبان ارتباطی است. زبان‌های پامیری عمدتاً شفاهی‌اند و نظام نوشتاریِ معیارِ کاملاً مدونی ندارند. یغنابی، زبانی ایرانیِ شرقی که عمدتاً در درهٔ یغناب در ولایت سغد متمرکز است، با خطر بالای فراموشی روبه‌روست. قانون از استفاده و توسعهٔ زبان‌های پامیری و یغنابی حمایت می‌کند، اما پژوهش موجود جایگاه مستقلِ رسمی منطقه‌ای برای آن‌ها یا برای ازبکی و قرقیزی را تأیید نکرده است. مدارس و دیگر مؤسسه‌های آموزشی، هرجا شرایط قانونی و نهادی اجازه دهد، می‌توانند آموزش را به زبان‌هایی غیر از تاجیکی ارائه کنند. آموزش زبان تاجیکی در همهٔ مقاطع تحصیلی، فارغ از زبان اصلی آموزش، الزامی است. داده‌های تاریخی آموزش، روسی، ازبکی، قرقیزی و ترکمنی را به‌عنوان زبان‌های آموزش ثبت کرده‌اند، اما پوشش سراسری و آمار ثبت‌نام کنونی تأیید نشده است. بر پایهٔ شواهد موجود، زبان‌های پامیری و یغنابی برنامهٔ درسیِ منظم و کامل مدارس نیستند. رسانه‌ها می‌توانند به تاجیکی و زبان‌های دیگر منتشر یا پخش شوند. آگهی‌ها و اطلاعیه‌ها عموماً به تاجیکی ارائه می‌شوند و در کنار آن‌ها می‌توان از زبان‌های دیگر با جایگاهی برابر استفاده کرد. از ۱۷ دسامبر ۲۰۲۵، کنفرانس‌های مطبوعاتیِ وزارتخانه‌ها، مقام‌ها و شرکت‌ها به تاجیکی برگزار می‌شوند. تاجیکی در اطلاعات و فناوری اطلاعات نیز اولویت دارد. حضور روسی در رسانه‌ها از ازبکی یا قرقیزی بیشتر است و محتوای در دسترس به این دو زبان محدودتر است. رویدادهای فرهنگی عموماً به تاجیکی برگزار می‌شوند؛ رویدادهای بین‌المللی و میان‌دولتی ممکن است از تاجیکی و زبان‌های دیگر استفاده کنند. آژانس آمار مسئول داده‌های سرشماری و زبان است؛ وزارت آموزش و علوم به زبان‌های آموزش و مواد درسی رسیدگی می‌کند و نهادهای اجرایی محلی قواعد ملی را در سطح محلی اجرا می‌کنند. سرشماری سال ۲۰۲۰ اطلاعاتی دربارهٔ ترکیب ملیتی، مهارت زبانی و شهروندی دارد، اما تفکیک سراسریِ روزآمدی از سهم زبان‌ها که آزادانه قابل‌راستی‌آزمایی باشد در دسترس نبود. بنابراین، کاربرد زبان برحسب منطقه و موقعیت تفاوت دارد: تاجیکی در نهادهای دولتی و زندگی رسمی عمومی غالب است، روسی دامنهٔ گسترده‌ای در ارتباط میان‌قومی و شهری دارد، ازبکی و قرقیزی در جوامع خاص اهمیت دارند و زبان‌های پامیری و یغنابی از نظر فرهنگی مهم اما از نظر پشتیبانی نهادی شکننده‌اند.