Tojikistonda tabiat

Tojikiston dengiz sathidan taxminan 300 metrdan 7,495 metrgacha ko‘tariladi. Mamlakatning deyarli yarmi 3,000 metrdan balandda joylashgan. Asosiy tabiiy zonalar tog‘oldi va pasttekisliklardan vodiylar, o‘rmonlar va o‘rta tog‘lar orqali alp hududlari, baland tog‘ cho‘llari, qor maydonlari va muzliklargacha cho‘ziladi. Daryo qayirlarida tugay, mahalliy atama bilan aytganda daryo bo‘yidagi daraxtzor va butazor yashash muhiti mavjud. Bu landshaftlar aholi punktlari, dehqonchilik, chorva boqish, o‘rmonlar, suv resurslari va yovvoyi tabiatni qo‘llab-quvvatlaydi, biroq balandlik, qurg‘oqchilik, eroziya va suv sharoitining o‘zgarishi ta’sirchanlikni oshiradi. Pomirda mamlakatning eng taniqli tabiiy joylari bor. Pomir tog‘lari deb ham ataladigan Tojikiston Milliy bog‘i 2,611,674 gektarni egallaydi va 2013-yildan beri UNESCO Butunjahon merosi obyektidir. Unda 1,085 muzlik, 170 daryo va 400 dan ortiq ko‘l mavjud. Fedchenko muzligi qutb hududlaridan tashqaridagi eng uzun vodiy muzligidir. Sarez ko‘li zilzila qo‘zg‘atgan ko‘chki vodiyni to‘sib qo‘ygach hosil bo‘lgan; Qorako‘l esa meteorit zarbasi havzasida paydo bo‘lgan baland tog‘ ko‘lidir. Tojikistonda rasmiy, ammo geografik jihatdan bo‘lingan muhofaza etiladigan hududlar tizimi mavjud. 2023-yilda maxsus muhofaza qilinadigan tabiiy hududlar mamlakatning 21.6% ini qamrab olib, to‘rtta qo‘riqxona, 13 ta tabiat boshpanasi va uchta milliy bog‘dan iborat bo‘lgan. «Maxsus muhofaza qilinadigan tabiiy hududlar to‘g‘risida»gi qonun muhofaza, zonalash, monitoring hamda ilmiy yoki ta’limiy foydalanishni nazarda tutadi. Ruxsat etilgan foydalanish hudud toifasi va zonasiga bog‘liq. Bufer va o‘tish zonalarida mahalliy qishloq xo‘jaligi, chorva boqish hamda o‘rmon yoki o‘simliklardan foydalanishga amaldagi qoidalar doirasida ruxsat berilishi mumkin. Hukumat huzuridagi Atrof-muhitni muhofaza qilish qo‘mitasi odatda milliy ekologik nazoratni amalga oshiradi, hudud ma’muriyatlari esa mahalliy qoidalarni qo‘llaydi. Har bir muhofaza etiladigan hudud uchun kirish ruxsatnomalari, to‘lovlar yoki mavsumiy ochilish sanalarini belgilaydigan yagona, mamlakat miqyosida tasdiqlangan onlayn qoida yo‘q. Shu sababli safardan oldin tegishli qo‘riqxona yoki bog‘ ma’muriyati va Atrof-muhitni muhofaza qilish qo‘mitasidan ma’lumot oling. Yo‘llar, ob-havo, masofa, chegara hududi sharoiti, ruxsatnomalar va zonalash Pomir, Tojikiston Milliy bog‘i, Romit va Fann tog‘lariga amaliy kirishni o‘zgartirishi mumkin. Xalqaro miqyosda tan olingan boshqa obyektlar Tojikiston tabiiy muhitining xilma-xilligini ko‘rsatadi. Mamlakatda umumiy maydoni taxminan 94,600 gektar bo‘lgan beshta Ramsar suv-botqoq hududi bor: Qorako‘l ko‘li, Qayroqqum suv ombori, Pyandj daryosining quyi qismi, Sho‘rko‘l va Rangko‘l ko‘llari hamda Zorko‘l ko‘li. Romit 2025-yilda biosfera qo‘riqxonasiga aylandi. Uning 657.6 kvadrat kilometr hududida tog‘ dashti, o‘rmon-dasht va alp muhiti, qayd qilingan 32 sutemizuvchi turi va taxminan 12,000 nafar aholili o‘tish zonasi bor. Tigrovaya Balka qo‘riqxonasi va Tojikiston Milliy bog‘idagi tugay o‘rmonlari ham UNESCO tomonidan tan olingan tabiiy meros hududlaridir. Markaziy Pomir-Olay biologik xilma-xillik qaynoq nuqtasi bo‘lib, unda taxminan 4,300 tur va qariyb 1,400 endemik o‘simlik turi bor. Milliy Qizil kitobdagi raqamlar 226 o‘simlik va 162 hayvon turini ko‘rsatadi, biroq bular eski ma’lumotlar bo‘lib, hozirgi to‘liq ro‘yxat emas. Muhofaza ishlari bilan bog‘liq turlarga qor qoploni, Marco Polo arxari, Sibir tog‘ echkisi, tojik markhuri, Buxoro bug‘usi va jayron kiradi. Tojikiston 2001-yildan beri Ko‘chib yuruvchi turlar to‘g‘risidagi konvensiya ishtirokchisi va Markaziy Osiyo sutemizuvchilari tashabbusining bir qismidir. Brakonerlik, yashash muhitining yo‘qolishi, ortiqcha yaylov, o‘rmon va suv tanqisligi asosiy bosimlardir. Tabiat ayni paytda xo‘jalik resursidir. Yaylovlar taxminan 3.8 million gektar yoki mamlakat yerining qariyb 29% ini qamrab oladi. 2013-yilgi «Yaylovlar to‘g‘risida»gi qonun yaylovdan foydalanuvchilar uyushmalari va almashlab boqishni qo‘llab-quvvatlaydi. Jamoalar yovvoyi meva, dorivor o‘simlik va yoqilg‘i yig‘adi, o‘rmon, baliqchilik va tartibga solinadigan ov resurslaridan foydalanadi. Haddan tashqari boqish, tuproq eroziyasi, o‘tin yig‘ish, teresken terish, noqonuniy qazib olish, sug‘orish va gidroenergetika qurilishi daryo, tugay va tog‘ yashash muhitlariga zid kelishi mumkin. 2030-yilgacha buzilgan 66,000 gektar o‘rmon va yerni tiklash maqsadi belgilangan. Almosi vodiysi 2025-yilda uzum, don, meva va sabzavot yetishtirish bilan birga mavsumiy ko‘chma chorvachilikni aks ettirgani uchun Jahon miqyosida muhim qishloq xo‘jaligi merosi tizimi sifatida tan olindi. Tabiat qo‘ynidagi hordiq Pomir, Tojikiston Milliy bog‘i, Romit va Fann tog‘larida piyoda yurish, alpinizm, yovvoyi tabiatni kuzatish va ta’limiy tashriflarni o‘z ichiga oladi. Yirik markazlardan tashqarida turizm infratuzilmasi va ishonchli axborot kamayadi. Romit maktab ekskursiyalari, ekologik mashg‘ulotlar va ilmiy ekspeditsiyalar uchun ham xizmat qiladi. Kirish va ruxsat etilgan faoliyat hudud, fasl, ob-havo, masofa va mahalliy ma’muriyatga bog‘liq. Tabiiy jarayonlar qo‘shimcha xavflar tug‘diradi. Tojikistonda zilzila, to‘satdan suv toshqini, sel, ko‘chki, tosh qulashi, qor ko‘chkisi, qurg‘oqchilik, kuchli qor yog‘ishi va muzlik ko‘llarining yorilib ketishi xavfi mavjud. Iqlim isishi qurg‘oqchilik va issiq bosimini kuchaytirishi, kuchliroq yog‘ingarchilik hamda ko‘chki, sel va muzlik ko‘li xavflariga doir tashvishni oshirishi bilan bog‘liq. Gidrometeorologiya agentligi ob-havo va ekologik sharoitni kuzatib, erta ogohlantirishni qo‘llab-quvvatlaydi; Favqulodda vaziyatlar va fuqaro mudofaasi qo‘mitasi davlatning favqulodda vaziyat va tabiiy xavf choralarini boshqaradi. Bu xavflar tabiatning fizik jarayonlariga kiradi; favqulodda xizmat va ofatga javob alohida amaliy yo‘ldir. «Ekologik ta’lim to‘g‘risida»gi qonun tabiatni muhofaza qilishga oid ta’limni qo‘llab-quvvatlaydi. Biologik xilma-xillik va biosafety milliy markazi biologik xilma-xillik ma’lumotlar bazalari, milliy strategiya monitoringi va tegishli hisobotlarni muvofiqlashtiradi. Atrof-muhitni muhofaza qilish qo‘mitasi va gidrometeorologiya xizmati ekologik monitoringga hissa qo‘shadi. Fanlar akademiyasi, botanika bog‘lari va Milliy respublika genetik resurslar markazi tabiiy yashash muhitidan tashqarida muhofaza qilish, ya’ni ex-situ saqlash uchun urug‘ va tirik kolleksiyalarni saqlaydi. Romit ilmiy va ta’limiy vazifalarni muhofaza bilan birlashtiradi. Muhofaza hududi qoidalari, turlarga cheklovlar, resurslardan foydalanish chegaralari, ekologik baholash va monitoring majburiyatlari milliy qonun kuchiga ega, ammo amalga oshirish, mablag‘ va monitoring imkoniyati joyga qarab farq qiladi. Mahalliy ma’muriyat va jamoatlar, ya’ni mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish jamoalari, kirish va resurs boshqaruviga ta’sir qilishi mumkin. Davlat, mahalliy va tashqi moliyalashtirish muhofaza hamda monitoringni qo‘llab-quvvatlaydi. UNESCO, Ramsar konvensiyasi, Ko‘chib yuruvchi turlar to‘g‘risidagi konvensiya va Panj hamda Amudaryo atrofidagi mintaqaviy hamkorlik orqali Tojikiston tabiatini muhofaza qilish kengroq daryo havzalari va yovvoyi tabiat yo‘laklari bilan bog‘lanadi.