محیط پیرامونی در تاجیکستان

هیچ نهاد ملیِ واحدی همهٔ جنبه‌های محیط پیرامونی در تاجیکستان را مدیریت نمی‌کند. کمیتهٔ حفاظت محیط زیستِ وابسته به دولت تاجیکستان به سیاست زیست‌محیطی، پایش، ارزیابی اثرات زیست‌محیطی و کنترل هوا، آب و پسماند می‌پردازد. وزارت انرژی و منابع آب سیاست ملی آب و انرژی را هدایت می‌کند و وزارت بهداشت و حمایت اجتماعی مردم، حفاظت بهداشتی و سلامت را پوشش می‌دهد. نهادهای اجرایی محلی و خودگردانی، بسیاری از خدمات شهری، فضاهای سبز، ترتیبات پسماند و برنامه‌ریزی فضایی را اداره می‌کنند. کمیتهٔ وضعیت‌های اضطراری و دفاع مدنی هشدار، تخلیه، پناهگاه و عملیات نجات را هماهنگ می‌کند. در دوشنبه، دوشنبه‌وُدُکانال خدمات آب و فاضلاب ارائه می‌کند و سازمان دولتی ضدانحصار تعرفه‌های آب و فاضلاب را تنظیم می‌کند. دسترسی رسمی به برق کل جمعیت را پوشش می‌دهد، اما پایایی خدمت یکنواخت نیست: یک پیمایش سال ۲۰۲۳ نشان داد ۲۴٪ خانوارها قطعی برق داشته‌اند. برآوردهای قدیمی‌تر شهری نشان می‌دهند حدود ۷۰٪ جمعیت با کمبود زمستانی روبه‌رو بوده‌اند که گاه روزی شش تا هفت ساعت طول کشیده است. گرمایش ناحیه‌ای فقط به حدود ۹٪ جمعیت می‌رسد. در دوشنبه، سهم گرمایش خانوارها حدود ۵۰٪ گرمایش ناحیه‌ای، ۲۶٪ زغال‌سنگ، ۱۷٪ گاز و ۸٪ برق برآورد شده است. اجاق‌های زغال‌سنگ و زیست‌توده می‌توانند آلودگی ذرات ریز داخل خانه را افزایش دهند؛ بنابراین انتخاب گرمایش هم بر آسایش خانوار و هم بر سلامت اثر می‌گذارد. دسترسی به آب نیز برحسب مکان و کیفیت خدمت تفاوت دارد. داده‌های یونیسف دسترسی ۸۹٪ به دست‌کم آب آشامیدنیِ پایه، دسترسی ۶۵٪ به آب آشامیدنیِ ایمن و مدیریت‌شده و اتکای ۶٪ به آب سطحی را گزارش می‌کنند. ارقام قدیمی‌تر ملی و شهری، دسترسی به آب متمرکز را حدود ۵۷٪ در کل کشور و ۹۱٪ در مناطق شهری نشان می‌دهند؛ اتصال به فاضلاب حدود ۱۵٪ در کل کشور و ۵۳٫۷٪ در مناطق شهری است. مردم ممکن است آب را از اتصال خانگی، شیر عمومی خیابانی، چاه، چشمه یا رودخانه دریافت کنند. در دوشنبه، آبِ بدون درآمد در سال ۲۰۲۰ حدود ۵۰٪ برآورد شده بود و برخی شبکه‌ها تنها روزی شش تا هشت ساعت آب می‌دادند. قانون تأمین آب آشامیدنی و فاضلاب سال ۲۰۱۹، قانون آب سال ۲۰۲۰ و راهبرد ملی آب تا ۲۰۴۰ این بخش را هدایت می‌کنند؛ پروژه‌های بازسازی و برنامهٔ اقدام ۲۰۲۵ تا ۲۰۲۷ برای بهبود خدمات در نظر گرفته شده‌اند، ازجمله پروژه‌ای در دوشنبه که حدود ۳۵۲٬۰۰۰ نفر را هدف می‌گیرد. دوشنبه مشکل ویژهٔ آلودگی هوای زمستانی دارد که با گرمایش زغال‌سنگی، ترافیک جاده‌ای و صنعت یا تولید انرژی مرتبط است. ارزیابی اقلیم و کشور بانک جهانی، آلودگی هوا را با حدود ۸۴ مرگ در هر ۱۰۰٬۰۰۰ نفر مرتبط دانست؛ یکی از بالاترین بارهای گزارش‌شده در آسیای مرکزی. مرجع زیست‌محیطی مسئول پایش هواست، اما اطلاعات قابل‌اتکای هم‌زمان برای همهٔ سکونتگاه‌ها موجود نیست. بنابراین، انتخاب سوخت خانوار، تهویه، فیلتر و اطلاعات سلامت در جاهایی که هوای بیرون یا داخل نامناسب است همچنان اهمیت دارند. قانون حفاظت محیط زیست و استاندارد بهداشتی SN 2.2.4/2.1.8.562-96 محدودیت‌هایی برای صدا، ارتعاش و دیگر اثرات فیزیکی تعیین می‌کنند. صدای حمل‌ونقل و کسب‌وکار بالاتر از حدود قابل‌اعمال در مناطق مسکونی و عمومی ممنوع است، اما نقشه‌های عمومیِ کنونیِ صدا و مسیرهای شکایت سراسری به‌خوبی مستند نشده‌اند. برنامهٔ دولتی سبزسازی تاجیکستان تا ۲۰۴۰ از سیاست فضای سبز پشتیبانی می‌کند. طبق یک ارزیابی تاب‌آوری شهری، تاجیکستان در هر نفر حدود ۶٫۸ متر مربع فضای سبز دارد و دوشنبه حدود ۱۲ متر مربع برای هر نفر؛ طرح جامع شهر دست‌کم ۱۰ متر مربع برای هر نفر و کمربند سبزی به مساحت حدود ۲۰٬۰۰۰ هکتار را هدف می‌گیرد. دسترسی و نگهداری میان شهرداری‌ها متفاوت است و نهادهای محلی معمولاً هزینه‌های مراقبت و آبیاری را برعهده دارند. جمع‌آوری و دفع پسماند به‌شدت به سکونتگاه بستگی دارد. کمیتهٔ حفاظت محیط زیست، نهادهای اجرایی محلی و مؤسسه‌های واحد دولتیِ مسکن و خدمات شهری در مسئولیت‌ها شریک‌اند. خدمات جمع‌آوری و دفن زباله وجود دارند؛ تفکیک از مبدأ، بازیافت و کمپوست‌سازی همچنان در حال توسعه‌اند. خطرهای ویژه شامل پسماندهای اورانیوم در شمال تاجیکستان، آفت‌کش‌های منسوخ، زبالهٔ پزشکی، پسماند ساختمانی و محل‌های غیرقانونی یا خودجوشِ تخلیهٔ زباله‌اند. محل دفن زبالهٔ دوشنبه نیز با خطر اقلیمی، لرزه‌ای و آتش‌سوزی روبه‌روست. راهبردهای ملی به‌دنبال بهبود محل‌های دفن منطقه‌ای، جمع‌آوری تفکیک‌شده، بازیافت و داده‌ها هستند، اما تضمین سراسریِ اثبات‌شده‌ای برای جمع‌آوری منظم یا تعرفهٔ یکسان وجود ندارد. تاجیکستان، کشوری که حدود ۹۳٪ آن کوهستانی است، با زلزله، سیل، سیلاب گِلی، رانش زمین، بهمن، خشکسالی و بادهای شدید روبه‌روست. طبق یک ارزیابی UNDP، رویدادهای مرتبط با آب بیش از ۶۰٪ بلایای رسماً گزارش‌شده را تشکیل می‌دهند. سکوی چندمخاطره‌ای، هفت مخاطره و ۵۸ ناحیه را در سطح جماعت پوشش می‌دهد و کمیتهٔ وضعیت‌های اضطراری و دفاع مدنی هشدار می‌دهد و واکنش اضطراری را هماهنگ می‌کند. پروژهٔ ملی کاهش خطر بلایا در سال‌های ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۸ از نقشه‌برداری مخاطرات، سامانه‌های هشدار زودهنگام، زیرساخت تاب‌آور، پناهگاه و آموزش جامعه پشتیبانی می‌کند. خطر در مناطق کوهستانی، حاشیهٔ رودخانه و دامنه‌های ناپایدار به‌ویژه بالاست؛ دوشنبه نیز با خطر زلزله، سیلاب ناگهانی، سیلاب گِلی، دامنه‌ها و توفان گردوغبار روبه‌روست. دسترس‌پذیری آب، فاضلاب و زیرساخت عمومی یکنواخت نیست. داده‌های یونیسف در سال ۲۰۲۵ نشان می‌دهند فقط حدود ۱٪ مراکز سلامت، خدمات بهداشتیِ پایه‌ای و در دسترس افراد دارای معلولیت داشتند. در ختلان، دسترسی به آب ایمن در مناطق روستایی ۵۳٫۴٪ و در مناطق شهری ۷۰٫۶٪ برآورد شده است. طراحی فراگیر آب و فاضلاب و برنامه‌ریزی حساس به جنسیت و معلولیت هدف سیاست‌ها هستند، اما دفتر ثبت ملیِ کاملی از محیط‌های دسترس‌پذیر ایجاد نشده است. مردم می‌توانند از چارچوب کنوانسیون آرهوس برای دریافت اطلاعات زیست‌محیطی و مشارکت استفاده کنند؛ تاجیکستان در سال ۲۰۰۱ به آن پیوست. مراکز آرهوس در دوشنبه، خجند، باختر، خاروغ و غرم اطلاعات و مشاوره ارائه می‌کنند و گفت‌وگو میان مقام‌ها، مجریان پروژه و جامعهٔ مدنی را پشتیبانی می‌کنند. قواعد ارزیابی اثرات زیست‌محیطی و کارشناسی زیست‌محیطی برای پروژه‌های ردهٔ A و B امکان ارائهٔ نظر و مشارکت عمومی را فراهم می‌کنند و اطلاعیه‌ها و اسناد از مجاری مربوط در دسترس قرار می‌گیرند. قانون کارشناسی زیست‌محیطی عمومی را نیز به‌رسمیت می‌شناسد، هرچند بررسی زیست‌محیطی سال ۲۰۲۴ گزارش داد که هنوز آغاز نشده بود. مشارکت به پروژه و اطلاعیه بستگی دارد؛ فرایند خودکاری برای هر طرح وجود ندارد و هزینهٔ عمومیِ مشارکت نیز تعیین نشده است. راهبرد ملی توسعه تا ۲۰۳۰، راهبرد ملی آب تا ۲۰۴۰، برنامهٔ سبزسازی تا ۲۰۴۰ و پروژه‌های تاب‌آوری شهری تغییرات جاری را شکل می‌دهند. تغییر اقلیم فشار ناشی از خشکسالی، سیل، رانش زمین، گرما و آلودگی هوا را بیشتر می‌کند و رشد شهری تقاضا برای آب، فاضلاب، پسماند، انرژی و فضای سبز را بالا می‌برد. برنامهٔ TURN بانک جهانی که از سال ۲۰۲۵ فعال است، از برنامه‌ریزی و زیرساخت تاب‌آور در کولاب، باختر، خجند و دوشنبه پشتیبانی می‌کند؛ برنامهٔ تاب‌آوری شهری UNDP نیز از سال ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۷ دوشنبه را پوشش می‌دهد. این برنامه‌ها وابسته به مکان و پروژه‌اند و حق خودکار برای بهبود خدمات شهری ایجاد نمی‌کنند. حفاظت طبیعت، تنوع زیستی و مناطق حفاظت‌شده عمدتاً به موضوع طبیعت تعلق دارند؛ اجاره، مالکیت و ساخت‌وساز عمدتاً در موضوع مسکن‌اند؛ و جابه‌جایی عمدتاً به حمل‌ونقل مربوط است، هرچند آثارشان بر هوا، صدا، دسترس‌پذیری و محیط مسکونی همچنان بخشی از محیط پیرامونی است.