Tojikistonda an’analar

Tojikistonda nomoddiy madaniy merosni asrash bo‘yicha milliy tizim va jamoalarda yashab kelayotgan amaliyotlar mavjud. Madaniyat vazirligi va uning madaniy meros bo‘linmalari, Tojikistonning UNESCO bo‘yicha Milliy komissiyasi, mahalliy ijro organlari va jamoat komissiyalari rasmiy muhofazani qo‘llab-quvvatlaydi. Oilalar, mahallalar, jamoatlar, oqsoqollar va устод-шогирд — usta-shogird munosabatlari amaliyotlarni norasmiy tarzda avloddan avlodga o‘tkazadi. Maktablar, kollejlar, madaniyat uylari, festivallar va UNESCOning muhofaza loyihalari qo‘shimcha norasmiy yo‘llarni ta’minlaydi. Foydalanish imkoniyati odatda jamoaga asoslangan; xarajatlar farq qiladi va ko‘pincha xususiy to‘lanadi. UNESCO ro‘yxatiga kiritilish umumiy moliyaviy yordam olish huquqini bermaydi. Yillik an’analar qatoriga 30-yanvarda o‘tkaziladigan Sada yoki Sadeh kiradi: unda olov yoqish, qo‘shiq, raqs, duo, meva va yong‘oqlar, suv yo‘llarini tozalash, ko‘priklarni ta’mirlash va qishloq xo‘jaligi ishlariga tayyorgarlik bo‘ladi. U GBAO va Shug‘non, Rushon, Bartang, Xorug‘ kabi Pomir hududlarida ayniqsa ko‘zga tashlanadi, shuningdek Istaravshondagi madaniy tadbirlarda ham uchraydi. Navro‘z 21–24-mart kunlari nishonlanadi va qonuniy dam olish kunidir. Odatdagi amaliyotlar uy va mahallalarni tozalash, bog‘ va daraxt ekish, bahorgi ekin ekish, bayramona kiyim, Haft Sin yoki Haft Shin dasturxoni, bozorlar, musiqa, raqs, milliy sport hamda Sumanaк yoki Sumalakni jamoa bo‘lib tayyorlashni o‘z ichiga oladi. Bahorgi hududiy odatlarga janubdagi Gulgardoni, shimoldagi Boychechak va Pomir variantlari kiradi. Tirgon 1-iyuldagi rasmiy dam olish bayrami, garchi mahalliy tafsilotlar bir xil darajada hujjatlashtirilmagan bo‘lsa ham. Mehrgon yoki Mehrgon — hosil va kuzga bag‘ishlangan rasmiy festival; hududiy shakllarda odatda taxminan 2-oktabrdan 2-noyabrgacha o‘tkazilib, hosil va chorva uchun shukronalik, meva va donli taomlar, musiqa, raqs, mahalliy kurash hamda gul yoki hunarmandchilik ko‘rgazmalarini qamrab oladi. Bayramlar to‘g‘risidagi qonunda u dam olish kuni sifatida belgilanmagan. Hayot davriga oid urf-odatlarga tug‘ilish va ism qo‘yish, chaqaloqni ilk bor beshikka solish marosimi — Гаҳворабандон, qirq kunlik davr oxiridagi Чиллагурезон va bolaning ilk sochini olish — Мӯйсаргирон kiradi. Bu amaliyotlar ixtiyoriy bo‘lib, odatda oila doirasida o‘tkaziladi. Sunnat to‘yi — Хатнасур ham ota-onaning roziligi bilan oilaviy sharoitda o‘tkaziladi. Sunnatning o‘zi tug‘ilgandan keyin bir oy ichida mas’ul tibbiyot muassasasida amalga oshirilishi va u yerda bepul bo‘lishi kerak; aqiqaga yo‘l qo‘yilmaydi. Davlat qoidalari to‘y va motam marosimlariga ham ta’sir ko‘rsatadi. Nikoh ZAGS yoki boshqa vakolatli ro‘yxatga olish idorasida rasmiylashtirilishi shart. To‘y ikki kun ichida ko‘pi bilan ikki tadbirdan iborat bo‘lishi, ziyofatga 150 nafargacha, to‘y oshi yoki Oshi taomiga esa 200 nafargacha kishi qatnashishi mumkin. Домодталбон va Арӯсбинон ixtiyoriy oilaviy marosimlar bo‘lib, 15 kishigacha cheklangan. Bir qancha tayyorgarlik va keyingi rasm-rusumlar, sovg‘a amaliyotlari va boshqa xarajatlar taqiqlangan yoki cheklangan. To‘y tadbirlari uch soat bilan cheklangan; shahar, shaharcha va qishloqlar hamda fasllarga qarab ruxsat etilgan vaqt oralig‘i farq qiladi. Janoza namozida qatnashuvchilar soni cheklanmagan, biroq uchinchi, qirqinchi va yillik xotira marosimlarida hayvon so‘yish yoki ovqat berish mumkin emas. Motamning nomlangan ayrim marosimlari hamda pul yoki buyum sovg‘alari taqiqlangan; qabr qazish va jasadni yuvish xizmatlari uchun haq to‘lashga ruxsat beriladi. Ramazon, Qurbon, Mavlid va Haj yoki Umra kabi diniy marosimlar asosan diniy amaliyotga kiradi, bu an’analar mavzusiga emas. Ularning madaniy chegarasiga Ramazon yoki Qurbon paytida kamtarona dasturxon yozish, isrofgarchilik va sovg‘alarni taqiqlash, Mavlidni faqat masjidda pul yig‘masdan yoki taom bermasdan ixtiyoriy o‘tkazish kiradi. Mehmondo‘stlik — меҳмоннавозӣ — ayniqsa oila, qo‘shnilar va oqsoqollar orqali avlodga o‘tadi. Pomir sunna uylari Ismoiliy jamoalari bilan bog‘liq madaniy makon sifatida qayd etilgan, ammo UNESCO meros unsurlari ro‘yxatiga kiritilmagan. Taom, kiyim, musiqa va hunarmandchilik ko‘pincha moddiy vazifasidan kengroq ijtimoiy ma’no kasb etadi. Oshi Palav bayram, oilaviy voqea va jamoat yig‘inlaridagi umumiy mehmondorchilik hamda hayotiy marosim an’anasidir. Sumalak asosan Navro‘z va jamoaviy amaliyot bo‘lib, odatda ayollar tomonidan erkaklar ko‘magida birgalikda tayyorlanadi va qatnashuvchilar o‘rtasida ulashiladi; pishirish o‘n soatdan oshmasligi kerak. Чакан paxta yoki ipak matodan tayyorlangan, gul va koinot naqshlari tushirilgan, kiyim hamda uy buyumlarida ishlatiladigan kashta ishidir. Xatlon viloyatida Чакан ko‘ylagi kelin libosining muhim qismi. Атлас ipakdan, Адрас esa ipak va paxtadan tayyorlanadi. Oilalar, ishlab chiqarish markazlari, maktablar, kollejlar va festivallar ularni ishlab chiqarish hamda ayollar va qizlarning festival, ish, maktab va kundalik hayotda kiyishini qo‘llab-quvvatlaydi. Ta’lim odatda taxminan uch-besh oy davom etadi. Falak — tog‘li tojik jamoalari bilan bog‘liq musiqa an’anasi. Фалакхон erkaklar yoki ayollar tomonidan yakkaxon, cholg‘usiz, cholg‘u bilan yoki ansambl va raqs jo‘rligida ijro etilishi mumkin. Uning mavzulari sevgi, iztirob, vatan, ayriliq va diydorni qamrab oladi; u bayramlar, to‘ylar, motam tadbirlari, mehnat, chorva boqish va ijtimoiy yig‘inlarda ijro etiladi. Шашмақом — tojik aloqalariga ega shahar mumtoz musiqa an’anasi bo‘lib, qo‘shiq, cholg‘u va she’riyatni birlashtiradi, ustozdan shogirdga og‘zaki o‘tadi. Mustaqil ustozlar oz qolgan, institutsional ta’lim esa ustunlashayotgan sababli mahаллий uslublari xavf ostida. Рубаб, rabab yoki rubob deb ham ataladigan rubob yog‘och o‘ymakorligi, qadama bezak va naqsh ishlari bilan tayyorlanadigan an’anaviy torli cholg‘udir. Ipakchilik tut yetishtirish, ipak qurti boqish, pilla olish, ip tayyorlash, bo‘yash va to‘qishni o‘z ichiga oladi; Təzhib, Зарҳалкорӣ va Наққошлик esa naqsh tushirish hamda bezak hunarmandchiligining shakllaridir. Ta’lim va narxlar bozor hamda muassasalarga qarab o‘zgaradi; yagona umumdavlat qat’iy to‘lovi yo‘q. Hududiy farqlar katta. GBAO va Pomir hududlari Falak, Sada, Pomir uylari madaniyati va oilaviy urf-odatlar bilan kuchli bog‘liq. Xatlon va Ko‘lob Чакан kelin libosi, Falak va boshqa musiqa amaliyotlari bilan tanilgan. Sug‘d va shimoliy hududlarda shaharlik hamda shimoliy musiqa va bahor variantlari bor. Dushanbeda davlat madaniyat muassasalari, ko‘rgazma va festivallar jamlangan. UNESCO va Madaniyat vazirligining milliy e’tirofi namoyishlarni bir xillashtirishi mumkin, ammo mahalliy shakllar hamon muhim. Mustaqillikdan beri davlatning tiklash dasturlari, rasmiy kurslar, ommaviy axborot vositalari, festivallar va internet yozuvlari oilaviy uzatishga qo‘shimcha bo‘ldi. Shaharlashuv, bir xillashtirish va tajribali ustozlarning kamayishi merosni asrashga xavf tug‘diradi; 2048-son qonun esa ayrim marosimlarni kichikroq va xarajati kamroq oilaviy shakllarga o‘tkazgan.