Familia nchini Tanzania

Mahusiano ya familia nchini Tanzania yanajumuisha ndoa, uzazi, matunzo ya mtoto, malezi, msaada wa kifamilia, migogoro, kutengana, utegemezi na kifo. Mifumo rasmi hufanya kazi sambamba na taratibu za kidini, kimila na za familia pana, lakini athari zake za kisheria hutegemea sajili, mahakama au mtoa huduma aliyeidhinishwa anayehusika. Tanzania Bara hutumia taasisi kama Wakala wa Usajili, Ufilisi na Udhamini (RITA), wasajili wa wilaya, mahakama, mamlaka za serikali za mitaa na Maafisa Ustawi wa Jamii. Zanzibar hutumia taasisi zake, zikiwemo Wakala wa Usajili wa Hali za Kiraia Zanzibar (ZCSRA), Mahakama za Watoto na huduma za ustawi wa jamii; taratibu za Tanzania Bara hazitumiki moja kwa moja huko. Tanzania Bara, ndoa inaweza kuwa ya kiraia, kidini au kimila, na inaweza kuwa ya mke mmoja, ya wake wengi au inayoweza kuwa ya wake wengi kutegemea aina na kanuni husika. Ridhaa huru na ya hiari inahitajika. Umri wa chini wa jumla wa ndoa ni miaka 18 kwa wanaume na 15 kwa wanawake, huku mahakama ikiweza kuruhusu ndoa kuanzia umri wa miaka 14 katika mazingira maalumu na kanuni za ziada za ridhaa zikitumika kwa msichana aliye chini ya miaka 18. Huduma za RITA zinajumuisha vyeti vya ndoa, vyeti vya kutokuwa na kizuizi cha ndoa, kusajili ndoa iliyopo ambayo haikusajiliwa na kusajili ndoa za nje. Ada zilizoorodheshwa Tanzania Bara ni TZS 40,000 kwa cheti cha ndoa au ndoa iliyopo isiyosajiliwa, TZS 300,000 kwa cheti cha kutokuwa na kizuizi cha ndoa na TZS 200,000 kwa usajili wa ndoa ya nje, lakini ada zinaweza kubadilika. Zanzibar husajili hali za kiraia kupitia ZCSRA na mfumo wake wa kielektroniki wa Usajili wa Hali za Kiraia na Takwimu Muhimu, unaojulikana kama eCRVS. Rekodi ya ndoa Zanzibar inaweza kujumuisha wahusika, mahali na tarehe, msimamizi wa ndoa aliyeidhinishwa, mahari, uraia na maelezo ya utambulisho. Taratibu za ndoa na talaka Zanzibar hufuata mfumo wa Serikali ya Mapinduzi ya Zanzibar. Usajili wa talaka kwa ujumla lazima uwasilishwe kwa wakala husika ndani ya siku 30 baada ya talaka kutangazwa. Tanzania Bara, Sheria ya Mtoto humchukulia mtoto kuwa mtu aliye chini ya miaka 18 na huweka maslahi bora ya mtoto kuwa jambo kuu. Mzazi anaweza kuwa mzazi wa kumzaa, mlezi wa kuasili au mtu aliyejifunga rasmi kumtunza mtoto. Ukoo wa mzazi unaweza kuonyeshwa kupitia ndoa, sajili ya kuzaliwa, sherehe ya kimila, kutambuliwa hadharani au ushahidi wa DNA. Mzazi ambaye uhusiano wake na mtoto umethibitishwa ana wajibu wa ustawi na matunzo ya mtoto, yakiwemo mahitaji ya msingi ya kuishi na kukua. Mahakama zinaweza kuzingatia mapato, mali, uwezo wa kupata kipato, watoto wengine na gharama za maisha za eneo, na zinaweza kuomba ripoti ya uchunguzi wa kijamii. Agizo la matunzo kwa kawaida hudumu hadi mtoto afikishe miaka 18 na linaweza kuendelea ikiwa mtoto bado yuko kwenye elimu au mafunzo. Utekelezaji kwa kawaida unapaswa kuombwa ndani ya siku 45 baada ya kiasi kulipwa. Maamuzi kuhusu uangalizi na mawasiliano huzingatia maslahi bora ya mtoto, yakiwemo umri na jinsia ya mtoto, uhusiano wake na kila mzazi, maoni ya mtoto, uhusiano wa ndugu, mwendelezo wa malezi na haki za mtoto. Mzazi, mlezi, mtoto kupitia mwakilishi maalumu, Afisa Ustawi wa Jamii au ndugu mwingine anayestahili anaweza kuanzisha suala la matunzo, kwa idhini ya mahakama inapohitajika. Kumwondoa mtoto kinyume cha sheria kunaweza kuwa na madhara ya jinai. Malezi ya kambo, makazi ya watoto yaliyoidhinishwa na kuasili ni njia mbadala za malezi pale ambapo malezi ya familia hayapatikani au si salama. Kwa kawaida kuasili huhitaji amri ya mahakama, ridhaa ya mzazi au mlezi isipokuwa pale ambapo kuna kighairi, ridhaa ya mtoto kuanzia miaka 14 na ripoti ya uchunguzi wa kijamii; kutoa malipo kwa ajili ya kuasili hakuruhusiwi. Waombaji wa kigeni wa kuasili wanaweza pia kukabiliwa na masharti kama makazi ya miaka mitatu, miezi mitatu ya malezi ya kambo na hati za rekodi ya uhalifu na kutoka nchi yao. Huduma za afya ya familia zinajumuisha uzazi wa mpango, afya ya mama, mtoto mchanga, mtoto na kijana, uzazi wa mpango wa kisasa, kinga ya maambukizi ya VVU kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto na chanjo. Upatikanaji kwa kawaida hupitia vituo vya afya na mifumo ya afya ya halmashauri, huku gharama zikiwa hazifanani kote nchini. Utafiti wa 2022 wa Demografia na Afya Tanzania na Viashiria vya Malaria uligundua kuwa miongoni mwa wanawake wa miaka 15 hadi 49, 27% hawajawahi kuolewa na 61% walikuwa wameolewa au wanaishi pamoja; miongoni mwa wanaume, viwango vilikuwa 44% na 51%. Kiwango cha jumla cha uzazi kilikuwa 4.8, na 22% ya wanawake wa miaka 15 hadi 19 walikuwa wamewahi kupata ujauzito. Miongoni mwa wanawake walioolewa, 38% walitumia njia ya uzazi wa mpango, wakiwemo 31% waliotumia njia ya kisasa, huku 21% wakiwa na hitaji lisilotimizwa la uzazi wa mpango. Takwimu hizi zinajumuisha Tanzania Bara na Zanzibar na haziondoi tofauti za eneo. Wizara ya Maendeleo ya Jamii, Jinsia, Wanawake na Makundi Maalumu huunga mkono huduma kama upatanishi wa familia, msaada wa kisaikolojia na kijamii, huduma kwa wazee na makazi salama. Halmashauri na huduma za ustawi wa jamii ngazi ya kata mara nyingi ndizo njia za kwanza za kupata msaada wa vitendo. Mfuko wa Maendeleo ya Jamii wa Uzalishaji (PSSN), unaosimamiwa kupitia TASAF, husaidia kaya maskini na zilizo hatarini sana kupitia uhamisho wa fedha za kudumu na malipo mengine. Uhamisho kwa Makundi Yaliyo Hatarini unaweza kusaidia kaya yenye mtoto au mtu mwenye ulemavu, huku Uhamisho wa Mtaji wa Binadamu unaobadilika ukiweza kuhusishwa na masharti ya afya au elimu. Programu hizi hulenga makundi maalumu na si posho ya jumla ya matunzo ya familia. Rekodi ya sera ya Juni 2023 iliorodhesha kaya wanufaika 1,347,361 na wanachama 5,111,477. Ukatili unaowaathiri wanawake au watoto unaweza kuhitaji rufaa kwa polisi, afya, ustawi wa jamii, mahakama, msaada wa kisheria na makazi salama. Makazi salama yanahitaji usajili na leseni, uchunguzi wa ustawi wa jamii, ukaguzi wa afya na viwango vya ulinzi, vikiwemo maeneo tofauti kwa wanawake, wanaume na watoto; maeneo yake hayatangazwi hadharani. Mpango Kazi wa Taifa wa Kutokomeza Ukatili dhidi ya Wanawake na Watoto II unahusu kinga, rufaa, msaada wa kisaikolojia na kijamii, msaada wa kisheria na matibabu, malezi mbadala na msaada wa uzazi. Nyenzo za Tanzania Bara zilizopitiwa hazitambui namba moja ya dharura inayotumika kote nchini, ilhali huduma za ustawi wa jamii Zanzibar zina Kituo cha Simu 116. Tanzania Bara, talaka kwa ujumla haiwezi kuanza kabla ya miaka miwili ya ndoa isipokuwa mahakama iruhusu kwa sababu ya ugumu wa kipekee. Kwa kawaida mgogoro wa ndoa hupelekwa kwanza kwenye Baraza la Usuluhishi wa Ndoa, ambalo linaweza kuendeshwa kupitia chombo cha ngazi ya kata, ingawa kuna vighairi kama mahali alipo mwenzi kutojulikana au utaratibu huo kuwa mgumu kupita kiasi. Ushahidi wa kuvunjika kwa ndoa unaweza kujumuisha ukatili, kutelekezwa kwa makusudi, kuondoka kwa angalau miaka mitatu au kutengana kwa angalau miaka mitatu. Mahakama pia huzingatia matunzo, mipango ya watoto na kama kuvunjika kwa ndoa hakuwezi kurekebishwa. Usajili wa talaka wa RITA hutumia hukumu au uamuzi wa kubatilisha ndoa, amri ya mwisho baada ya muda wa rufaa na cheti cha ndoa; ada iliyoorodheshwa ya cheti cha talaka Tanzania Bara ni TZS 40,000 na kwa talaka ya nje TZS 200,000. Muda wa uchakataji haujahakikishwa. Kuzaliwa na kifo pia huanzisha hadhi ya familia. Tanzania Bara, kwa ujumla mtoto anapaswa kusajiliwa ndani ya siku 90 kupitia hospitali au kituo cha afya, au kupitia Afisa Mtendaji wa Kata au msajili wa wilaya baada ya kuzaliwa nyumbani. Usajili wa kuchelewa unaweza kuhitaji kadi ya kliniki, cheti cha ubatizo au barua ya afisa wa eneo. Ada zilizoorodheshwa za usajili wa kuzaliwa ni TZS 8,000 ikiwa mtoto ana umri chini ya miaka 10 na TZS 20,000 baada ya miaka 10; marekebisho hugharimu TZS 13,000 na nakala nyingine TZS 7,000. Kwa ujumla kifo kinapaswa kusajiliwa ndani ya siku 30 kwa kutumia kibali cha mazishi cha hospitali au kupitia Afisa Mtendaji wa Kata au msajili wa wilaya. Usajili wa kuchelewa unaweza kuhitaji taarifa ya kifo, kumbukumbu za kikao cha familia na barua ya afisa wa eneo. Zanzibar hutumia ZCSRA na eCRVS kwa kuzaliwa, vifo, ndoa na talaka. Upatikanaji wa vitendo unaweza kuwa wa kidijitali kupitia eRITA Tanzania Bara, eCRVS Zanzibar na Mfumo wa Kitaifa wa Taarifa za Kisheria (NaLIS) kwa maombi ya msaada wa kisheria. Njia za ana kwa ana zinajumuisha hospitali, Maafisa Watendaji wa Kata au Vijiji, wasajili wa wilaya, matawi ya RITA, mabaraza ya kata, Mabaraza ya Usuluhishi wa Ndoa, Maafisa Ustawi wa Jamii wa halmashauri, mahakama, polisi na rufaa za afya. Sheria ya Msaada wa Kisheria ya 2017 huwaruhusu watu wanaostahili Tanzania Bara kuomba msaada wa kisheria bila malipo, kwa kuzingatia tathmini ya ustahiki na uwezo wa kifedha; huduma zinaweza kujumuisha uangalizi, matunzo, talaka na ukatili. Kampeni ya Mama Samia ya Msaada wa Kisheria inafanya kazi Tanzania Bara na Zanzibar, lakini watoa huduma hutofautiana kulingana na eneo. Mipango ya biashara au familia iliyofanywa kwa desturi au dini haipaswi kudhaniwa kutambuliwa kisheria moja kwa moja bila ushahidi, usajili au utaratibu husika wa mahakama.