Chakula nchini Tanzania

Mfumo wa chakula wa Tanzania unajumuisha biashara rasmi, watoa huduma wasio rasmi na shughuli zisizo rasmi za kaya au za barabarani. Kilimo kidogo ndicho kikuu, kikitumia zaidi ya 90% ya ardhi inayolimwa. Mazao makuu ni pamoja na mahindi, mpunga, muhogo, mtama, ulezi, viazi vitamu na viazi mviringo, ndizi na migomba, maharagwe na jamii nyingine za kunde, karanga, alizeti, ufuta na korosho. Mifugo, kuku, samaki wa maji baridi na samaki wa baharini huongeza vyakula vya asili ya wanyama. Utafiti wa kilimo wa 2023/24 ulirekodi matumizi tofauti ya mazao yaliyovunwa. Kaya za wakulima zilitumia 52.8% ya mahindi kwa matumizi ya kaya na kuuza 42.7% bila kuchakatwa. Kwa mpunga, viwango vinavyolingana vilikuwa 40.3% na 49.3%; kwa mtama, 66.8% na 27.8%. Kaya zilitumia 63.3% ya mavuno ya viazi vitamu na 59.5% ya mavuno ya muhogo kwa matumizi, huku 87.8% ya viazi mviringo vikiuzwa bila kuchakatwa. Takwimu hizi zinaonyesha kwa nini usambazaji wa chakula majumbani na upatikanaji wa sokoni unaweza kubadilika kulingana na zao na eneo. Vyakula na milo ya kawaida ni pamoja na ugali, wali, pilau, biryani, maharage, mchicha, ndizi, nyama choma, mishkaki, chipsi mayai, urojo, vitumbua, chapati na maandazi. Mapishi ya nyumbani, masoko ya eneo, chakula kinachouzwa barabarani na mikahawa yote huchangia ulaji wa kila siku. Kushiriki milo, chai na chakula kinachotolewa ni njia za kawaida za ukarimu, lakini desturi hutofautiana kati ya kaya, jamii na hafla. Maeneo ya pwani ya Tanzania na Zanzibar yanahusishwa na mapishi ya Kiswahili, viungo, nazi na vyakula vya baharini. Maeneo ya ndani na nyanda za juu hutegemea zaidi ugali, wali, maharagwe, mboga za majani, ndizi na nyama. Nyanda za Juu Kusini zinajulikana kwa mahindi, mchele, viazi, kilimo cha bustani, maziwa na nyama, huku Ukanda wa Magharibi ukizalisha mchele, mahindi, muhogo, ndizi na samaki. Miongozo ya lishe inayotegemea vyakula ni mapendekezo ya umma yanayounganisha vyakula na lishe bora. Tanzania Bara ilitoa miongozo mwaka 2023 na Zanzibar ilitoa miongozo yake tofauti mwaka 2022. Yote hutumia makundi sita mapana: vyakula vikuu na mizizi yenye wanga, viazi na migomba; mboga; matunda; jamii za kunde, karanga na mbegu; vyakula vya asili ya wanyama; na mafuta yenye afya. Mwongozo hutumia mfano wa rejea wa kilokalori 2,300 kwa siku, lakini mahitaji ya mtu binafsi hutofautiana. Mapendekezo yanajumuisha vyakula mbalimbali, angalau viganja vitatu vya mboga kila siku, angalau aina mbili za matunda kila siku, jamii za kunde na vyakula vya asili ya wanyama kila siku, na kupunguza vyakula vya kukaanga sana au vilivyosindikwa sana, sukari iliyoongezwa na chumvi. Mifano na maneno hutofautiana kati ya Tanzania Bara na Zanzibar. Majukumu ya usalama wa chakula hutofautiana kati ya sehemu mbili za Jamhuri ya Muungano wa Tanzania. Tanzania Bara, Shirika la Viwango Tanzania (TBS) hushughulikia viwango, usajili wa bidhaa na maeneo, ukaguzi, uthibitishaji na ufuatiliaji wa baada ya bidhaa kuingia sokoni. Udhibiti wa chakula na vipodozi ulihamishwa kutoka TFDA kwenda TBS tarehe 1 Julai 2019. Chakula kilichofungashwa tayari lazima kisajiliwe, na maeneo kama mikahawa, hoteli, vibanda, kantini, wauzaji wa rejareja, maghala na wasafirishaji wa chakula yanahitaji usajili. Ombi la kawaida huhusisha kutuma maombi mtandaoni, kulipa, kutathmini bidhaa au kukagua eneo na kutoa kibali. Usajili wa bidhaa hudumu miaka mitano na usajili wa eneo mwaka mmoja. Zanzibar, Wakala wa Chakula na Dawa Zanzibar (ZFDA) hudhibiti maeneo ya chakula, bidhaa na bidhaa zinazoingizwa nchini, huku Ofisi ya Viwango Zanzibar (ZBS) ikishughulikia viwango, ukaguzi, upimaji na uthibitishaji. Usajili wa maeneo ya chakula kwa ujumla hudumu mwaka mmoja, na ZNS 664:2024 inaweka kanuni za jumla za lazima za usafi wa chakula. Upimaji unaweza kuchunguza sumu ya ukungu aina ya aflatoksini, mabaki ya viuatilifu na metali nzito. Biashara rasmi za chakula pia huhitaji leseni ya biashara na usajili wowote unaotumika Tanzania Bara au Zanzibar. Ununuzi wa kawaida wa chakula, uzalishaji wa nyumbani na uuzaji wa eneo kwa ujumla hauna kigezo cha kitaifa cha ustahiki. Huduma za chakula zisizo rasmi hutumiwa sana, hasa mijini, lakini wajibu wa usalama wa chakula bado unatumika. Walaji wanapaswa kuchagua bidhaa zilizofungashwa zilizoidhinishwa na ambazo muda wake haujaisha, na wanaweza kuwasilisha malalamiko ya bidhaa za Tanzania Bara kwa TBS. Hakuna bei moja ya kitaifa ya mlo. Februari 2026, mfumuko wa bei wa vyakula na vinywaji visivyo na kilevi Tanzania Bara ulikuwa 5.7% mwaka hadi mwaka na ulijumuisha 28.2% ya kapu la matumizi ya walaji; Zanzibar ilirekodi mfumuko wa bei wa chakula wa 9.18% Januari 2026, huku chakula kikiwa 40.53% ya kapu lake. Bei za wastani za mwaka 2024 jijini Dar es Salaam zilijumuisha TSh 1,288.89 kwa kilo ya mahindi, TSh 1,043.16 kwa viazi, TSh 1,430.46 kwa nyanya, TSh 2,591.35 kwa vitunguu, TSh 1,327.95 kwa ndizi, TSh 10,513.56 kwa nyama ya ng'ombe, TSh 11,310.79 kwa samaki wa maji baridi na TSh 500 kwa yai. Eneo, msimu na uchaguzi kati ya soko, muuzaji au mgahawa huathiri sana kiasi kinacholipwa. Uzalishaji endelevu wa chakula unashughulikiwa kupitia Mpango wa Maendeleo ya Sekta ya Kilimo II na kilimo kinachozingatia mabadiliko ya tabianchi, kwa kuzingatia usimamizi wa maji na ardhi, uhifadhi, uchakataji wa mazao, matumizi ya mabaki ya mazao na upatikanaji wa masoko. Upungufu wa maji, uharibifu wa ardhi na mabadiliko ya mavuno ya nafaka yanaweza kuathiri ugavi wa baadaye. Hakuna kanuni moja ya kitaifa ya walaji kuhusu upotevu na utupaji wa chakula iliyotambuliwa katika nyenzo zilizopitiwa; hatua za vitendo ni pamoja na kuhifadhi vizuri zaidi, kuchakata mazao ya ziada na kutumia mabaki ya mazao kwa uwajibikaji.