Wanyama vipenzi nchini Tanzania

Mbwa na paka ndio wanyama vipenzi wa nyumbani wanaohusika zaidi nchini Tanzania. Mbwa pia hufugwa sana kwa ulinzi na kulinda mifugo, huku paka wakitoa uandamani na kusaidia kudhibiti panya. Wanyama wa kigeni au wa porini wanasimamiwa na kanuni za wanyamapori na uvuvi badala ya mwongozo wa kawaida wa wanyama vipenzi binafsi. Tanzania Bara, Sheria ya Ustawi wa Wanyama, Sura ya 154, inaweka wajibu kwa watu wanaofuga wanyama. Mfugaji lazima atoe chakula kinachofaa, maji safi, makazi, mazoezi, uandamani inapofaa, uzuiaji na huduma za kawaida au za dharura za daktari wa mifugo. Kuteseka, kujeruhiwa, kuumizwa na kufadhaika kunakoweza kuepukika ni marufuku, kama ilivyo kuwaacha wanyama. Mafunzo yanapaswa kutumia mbinu za utu. Mapigano ya wanyama, kutumia mbwa kama mnyama wa kuvuta mzigo na upasuaji wa kubadilisha mwonekano pekee ni marufuku. Upasuaji unaosababisha mateso unaweza kufanywa tu na daktari wa mifugo aliyesajiliwa, isipokuwa dharura ya haraka ya ustawi ihitaji hatua ya papo hapo. Wafugaji wa kibiashara, wafanyabiashara na wauzaji wanahitaji idhini inayotakiwa. Muuzaji lazima atoe historia ya mnyama, taarifa kuhusu wamiliki wa awali na maelezo ya mfugaji. Mbwa na paka wanaweza kuuzwa kupitia duka maalum, duka la wanyama vipenzi au biashara iliyoidhinishwa. Rekodi za ufugaji na uchaguzi unaozingatia ustawi ni muhimu, na kanuni husika zinaweka umri na mipaka ya idadi ya vitoto kwa wafugaji. Uhamisho wa moja kwa moja kati ya kaya, uokoaji wa wanyama wanaozurura kwa uhuru na uokoaji wa NGO au jamii pia hutumika, lakini hakuna jukwaa la kitaifa la kuasili wanyama au rejesta ya umma ya wafugaji iliyothibitishwa Tanzania. Kabla ya kupokea mnyama, kagua idhini ya muuzaji au mfanyabiashara inapohitajika, taarifa za mmiliki wa awali na mfugaji, utambulisho na mawasiliano, hali ya chanjo na vimelea, na matokeo ya uchunguzi wa daktari wa mifugo. Thibitisha kuwa kaya inaweza kutoa chakula, maji, makazi, mazoezi, uandamani, uzuiaji salama na huduma za kawaida na za dharura. Kupata mnyama hakukupi moja kwa moja haki ya kuwekewa au kuasili mnyama fulani. Mbwa au paka anayeweza kuchangia tatizo la wanyama wanaozurura katika eneo anahitaji utambulisho wa kudumu wa kipekee na kuingizwa kwenye rejesta kuu. Utaratibu wa usajili na kupata rejesta hiyo haujabainishwa wazi. Mbwa aliye nje ya nyumbani katika eneo la mijini lazima awe na kola au kifaa kingine cha utambulisho. Kanuni ndogo au maagizo ya eneo yanaweza pia kutaka mbwa na paka wafungwe au wazuiliwe kwa njia nyingine. Wizara ya Mifugo na Uvuvi, inayojulikana kama MLF, na Kurugenzi yake ya Huduma za Mifugo, yaani DVS, hushirikiana na Mamlaka za Serikali za Mitaa, zinazoitwa LGAs, na Maafisa wa Mifugo wa Wilaya, wanaoitwa DVOs. Baraza la Veterinari Tanzania, linalojulikana kama VCT, hudhibiti madaktari wa mifugo, wahudumu wasaidizi wa mifugo, wasaidizi na vituo vya mifugo. Kituo cha mifugo lazima kisajiliwe na kiwe na kibali cha kufanya kazi, na lazima kiendeshwe na daktari au bingwa wa mifugo aliyesajiliwa. Huduma au vituo visivyosajiliwa vinaweza kuadhibiwa. Huduma hupatikana kupitia kliniki binafsi zilizoorodheshwa na VCT, huduma za LGA au DVO, kampeni na Mfumo Jumuishi wa Taarifa za Usimamizi wa Mifugo, unaojulikana kama MIMIS, lakini kwa ujumla upatikanaji ni bora zaidi mijini kuliko vijijini. Hakuna ratiba ya ada za wanyama vipenzi ya kitaifa inayoaminika iliyobainishwa, kwa hiyo omba bei ya sasa kutoka kwa mtoa huduma. Kinga ya kichaa cha mbwa ni sehemu kuu ya utunzaji unaowajibika wa mbwa na paka. Mkakati wa Kitaifa wa Kudhibiti Kichaa cha Mbwa Tanzania wa mwaka 2019 unalenga kutokomeza kichaa cha mbwa kwa binadamu kinachosababishwa na mbwa ifikapo 2030 kupitia chanjo nyingi za mbwa, ufuatiliaji, elimu ya jamii na uhamasishaji wa kufunga uzazi kwa gharama nafuu au bila malipo kwa mbwa wanaozurura. Tarehe, chanjo na ada za kampeni hutofautiana maeneo. Mnyama akiugua au kufa bila kutarajiwa kutokana na ugonjwa unaoshukiwa, mmiliki anapaswa kutoa taarifa kwa daktari au mhudumu msaidizi wa mifugo aliye karibu ndani ya saa 24. Kung'atwa kwa binadamu na matibabu baada ya kuathiriwa hushughulikiwa na huduma za afya ya binadamu, ingawa tathmini ya mnyama na daktari wa mifugo bado ni muhimu. Usafirishaji wa wanyama lazima uepushe maumivu na dhiki. Wanyama waliojeruhiwa au wasiofaa kusafirishwa hawapaswi kusafirishwa. Daktari wa mifugo aliyesajiliwa hutathmini kama mnyama anafaa kusafirishwa na hutoa kibali cha usafiri au cha kufaa anapohitajika. Chombo cha kubebea kinahitaji sakafu isiyoteleza, kinga dhidi ya hali ya hewa, kutokuwa na sehemu kali zinazochomoza, kuzuia kutoroka na kuruhusu ukaguzi. Kibali cha Ndani cha Kusafirisha Mifugo cha Afya ya Wanyama cha MLF hushughulikiwa kupitia MIMIS na kwa kawaida huhitajika kwa kila shehena pale kinapotakiwa. Thibitisha masharti na DVO au LGA kabla ya safari kati ya wilaya, safari ya feri au safari ya ndege. Kuagiza au kusafirisha nje mnyama kipenzi kunahitaji idhini ya mamlaka ya mifugo ya Tanzania kabla ya kulipa au kupanga usafirishaji nje. Maombi hutumia MIMIS, na Kituo cha Uchunguzi wa Mifugo au ofisi husika ya MLF inaweza kuthibitisha masharti ya sasa. Masharti hutegemea nchi ya asili na kibali. Kwa mfano, mwongozo wa Marekani unataja kibali cha kuagiza na cheti cha afya ya mifugo kilichoidhinishwa; safari za Uingereza hutumia masharti ya sasa ya Cheti cha Afya ya Kusafirisha Nje 3129. Mfano wa mwaka 2024 ulihitaji kibali cha kuagiza cha Tanzania kabla ya kusafirisha nje, uchunguzi wa daktari rasmi wa mifugo usiozidi siku 10 kabla ya safari, chanjo za mbwa dhidi ya parvovirus na distemper, chanjo ya paka dhidi ya panleukopenia na, ikiwezekana, chanjo ya kichaa cha mbwa anapowasili. Kanuni za shirika la ndege, usafirishaji wa mizigo, nchi za mpito na nchi ya mwisho hutumika kivyake na zinapaswa kukaguliwa kabla ya kuweka nafasi. Zanzibar haitawaliwi na Sheria ya Ustawi wa Wanyama ya Tanzania Bara kwa sababu sheria hiyo inatumika wazi Tanzania Bara pekee. Wizara ya Kilimo, Umwagiliaji, Maliasili na Mifugo, inayojulikana kama MARDLV, inashughulikia kilimo, mifugo na mifugo ya Zanzibar. Sheria maalum ya Zanzibar kwa wamiliki wa kawaida wa wanyama vipenzi, rejesta kuu ya wanyama vipenzi, ada za banda la wanyama waliokamatwa na orodha kamili ya umma ya kuagiza wanyama haijabainishwa wazi. Kagua masharti ya sasa kwa MARDLV na daktari wa mifugo wa eneo badala ya kuhamisha kanuni za Tanzania Bara moja kwa moja. Shirika la Zanzibar Animal Aid and Support Organization, linalojulikana kama ZAASO, hutoa njia mbadala ya kiutendaji iliyoandikwa kupitia matibabu, chanjo, kufunga uzazi, ziara za nyumbani, kliniki za jamii na kazi ya wanyama wanaozurura; upatikanaji na uwezo hutegemea eneo na michango. Mmiliki akishindwa tena kufuga mnyama, kumwacha bado ni kinyume cha sheria. Mnyama aliyejeruhiwa, yatima, mgonjwa au asiye na mmiliki anapaswa kupelekwa kwenye hifadhi ya wanyama, kituo cha uangalizi wa mwisho au kituo cha uokoaji. Baada ya kupona, anaweza kurudishwa kwa mtu anayedai umiliki au kutolewa kwa ajili ya kuasiliwa. LGAs zinaweza kuanzisha au kuruhusu vituo vya uokoaji vya sekta binafsi na asasi za kiraia, na uokoaji wa NGO au jamii ni chaguo muhimu kiutendaji kwa sababu hakuna utaratibu sanifu wa kitaifa wa mmiliki kukabidhi mnyama uliobainishwa. Banda la wanyama waliokamatwa linahitaji kibali au usajili husika. Baada ya mnyama kuwekwa kizuizini, mmiliki anapaswa kupewa taarifa; mmiliki asipojulikana, taarifa inaweza kutolewa kupitia Afisa Mtendaji wa Kata au mahakama ya mwanzo. Mnyama anaweza kubaki kizuizini hadi auze au aondolewe kwa njia nyingine halali, na mnada wa umma unaweza kufanyika baada ya zaidi ya siku 10. Mbwa au paka aliyewekwa kizuizini lazima afungiwe uzazi kabla ya kupewa nyumba nyingine au kuuzwa. Baada ya gharama za kukamata na za banda, mapato huenda kwa mmiliki. Ada zilizothibitishwa za mwaka 2020 kwa mbwa na paka zilikuwa TSh 100,000 kwa kibali, TSh 10,000 kwa siku ya kuhifadhi, TSh 500 kwa siku ya kuwekwa kizuizini na TSh 5,000 mara moja kwa kukamata; huduma za mifugo zinaweza kugharimu zaidi, na utekelezaji wa sasa wa manispaa unapaswa kuthibitishwa. Hakuna orodha ya bei ya kitaifa inayoaminika ya kupata mnyama, chakula, matibabu ya mifugo au kufunga uzazi. Kampeni na watoa huduma binafsi wanaweza kuwa na ada na tarehe tofauti. Huduma rasmi zipo lakini bado zimetawanyika, huku upatikanaji wa madaktari binafsi wa mifugo kwa kawaida ukiwa bora mijini na huduma za LGA, DVO na kampeni za chanjo zikiwa muhimu hasa pale upatikanaji binafsi ulipo mdogo. Pasipoti ya wanyama vipenzi ya mtindo wa Ulaya na rejesta moja ya kitaifa ya umma ya wanyama vipenzi hazijathibitishwa kuwa zipo Tanzania.