Mahusiano ya kimapenzi nchini Tanzania

Mahusiano ya kimapenzi kwa kawaida huanza kupitia miadi ya faragha au uchumba. Tanzania haina rejesta ya kitaifa wala mfumo wa ruhusa ya serikali kwa watu wanaochumbiana, na mahusiano yasiyo rasmi kwa ujumla hayana ada au utaratibu wa kitaifa wa kawaida. Matarajio yanaweza kutofautiana kulingana na dini, jamii ya kikabila, umri, mazingira ya mjini au vijijini, na kama uhusiano uko Tanzania Bara au Zanzibar. Familia au jumuiya za imani zinaweza kushiriki katika mipango ya uchumba au ndoa, lakini hilo halitengenezi hadhi ya kisheria inayotumika kwa wote. Utafiti wa TDHS-MIS 2022 uliripoti kwamba 61% ya wanawake na 51% ya wanaume wenye umri wa miaka 15 hadi 49 walikuwa wameolewa au wanaishi na mwenza. Umri wa wastani wa ndoa ya kwanza ulikuwa miaka 19.8 kwa wanawake na miaka 24.9 kwa wanaume. Miongoni mwa watu walioolewa kwenye utafiti, 15% ya wanawake walikuwa na mke mwenza na 6% ya wanaume walikuwa na zaidi ya mke mmoja. Takwimu hizi zinaelezea watu waliofanyiwa utafiti, si kipimo cha kitaifa cha mifumo ya miadi. Ndoa huleta matokeo ambayo hayatumiki moja kwa moja kwa watu wanaochumbiana. Tanzania Bara, Sheria ya Ndoa, Toleo la Marejeo la 2023, inatambua ndoa ya kiraia kupitia msajili wa wilaya, ndoa ya kidini kupitia kiongozi wa dini mwenye leseni kutoka kwa Msajili Mkuu, ndoa ya Kiislamu kupitia kadhi au afisa wa usajili mwenye leseni, na taratibu za ndoa za kimila. Ndoa inaweza kuwa ya mke mmoja, ya wake wengi au inayoweza kuwa ya wake wengi, kulingana na aina yake. Kwa kawaida wahusika huhitaji mashahidi wawili, na muda wa kawaida wa kutoa taarifa ni siku 21. Msajili Mkuu anaweza kutoa leseni maalumu inayoondoa muda wa kawaida wa taarifa. Ndoa inahitaji ridhaa ya hiari na ya wazi. Sheria ya Bara hairuhusu ndoa iliyopatikana kwa kulazimishwa, udanganyifu, kosa au kutokuelewa vya kutosha. Kanuni za umri wa ndoa zinahitaji ukaguzi makini: Sheria ya Ndoa inaweka miaka 18 kwa mwanamume na 15 kwa mwanamke, huku mahakama ikiweza kumruhusu mwanamke kuolewa kuanzia miaka 14 katika mazingira maalumu. Kwa kawaida, mwanamke aliye chini ya miaka 18 anahitaji ridhaa ya mzazi au mlezi. Sheria ya Umri wa Utu Uzima, Toleo la Marejeo la 2023, inaweka utu uzima miaka 18, na uhusiano kati ya masharti haya bado unajadiliwa katika mijadala ya marekebisho ya sheria. Umri wa kuchumbiana, kanuni za sheria za ngono na umri wa ndoa havibadilishani. Wanandoa wanaweza kufuata taratibu za ndoa ya kiraia, kidini, Kiislamu au kimila, lakini usajili hutegemea aina na ofisi inayowajibika. Ndoa za kiraia, kidini na Kiislamu husajiliwa na maafisa walioidhinishwa. Kwa ndoa ya kimila iliyofungwa bila afisa wa usajili, wahusika wanapaswa kuomba usajili, kwa kawaida ndani ya siku 30. RITA na Msajili Mkuu hutunza rekodi za ndoa, kubatilishwa kwa ndoa na talaka Bara; baadhi ya huduma zinapatikana kupitia eRITA. Huenda zikahitajika nyaraka za utambulisho, kuzaliwa au pasipoti, na wakati mwingine ushahidi wa mzazi au mlezi, pamoja na mashahidi wawili. Ada za Bara zilizoorodheshwa na RITA zinajumuisha TZS 40,000 kwa cheti cha ndoa, TZS 60,000 kwa leseni ya kufungisha ndoa, TZS 200,000 kwa ndoa ya haraka au leseni ya taarifa maalumu, TZS 300,000 kwa cheti cha kutokuwa na kizuizi cha ndoa, TZS 200,000 kwa cheti kinachotolewa kupitia msajili wa wilaya au kiongozi wa dini, TZS 40,000 kwa cheti cha talaka na TZS 50,000 kwa utafutaji wa rejesta ya ndoa au talaka. Ada zinaweza kubadilika; gharama za sherehe, mahari, michango ya familia na gharama za kimila ni za ziada na hutofautiana. Zanzibar hutumia Wakala wa Usajili wa Hali za Kiraia Zanzibar (ZCSRA) badala ya RITA ya Bara. Huduma yake ya usajili wa ndoa inahitaji taarifa na nyaraka za utambulisho za wenzi wote wawili na mashahidi wawili. Ada zilizochapishwa zinajumuisha TZS 20,000 kwa cheti cha ndoa, TZS 125,000 kwa kijitabu cha ndoa, TZS 20,000 kwa cheti cha hali ya kutokuwa kwenye ndoa na TZS 20,000 kwa marekebisho. Usajili uliochelewa hushughulikiwa mtandaoni au ofisini. Mahakama za Kiraia Zanzibar hushughulikia masuala yasiyo ya Kiislamu, ilhali Mahakama za Kadhi hushughulikia masuala ya sheria binafsi za Kiislamu kama ndoa na talaka. Kuishi pamoja hakutengenezi moja kwa moja hadhi sawa na ndoa iliyosajiliwa. Chini ya kifungu cha 160 cha Sheria ya Ndoa ya Bara, mwanaume na mwanamke walioishi pamoja kwa angalau miaka miwili na kujulikana kama mume na mke wanaweza kudhaniwa kuwa wamefunga ndoa isipokuwa dhana hiyo ithibitishwe kuwa si kweli. Hii ni dhana inayoweza kupingwa, si usajili kamili wa moja kwa moja. Dhana hiyo ikipingwa, mwanamke anaweza kuomba matunzo yake au ya mtoto na nafuu nyingine inayotolewa na sheria. Mipango mingine ya watu wasio kwenye ndoa wanaochumbiana au kuishi pamoja haipati hadhi ya jumla ya ndoa au mwenza chini ya vyanzo vilivyopitiwa. Ndoa ya Bara inaweza kumpa mwanamke aliyeolewa haki sawa za kupata, kushikilia na kuuza mali, kuingia mikataba na kufungua mashauri ya kisheria. Kwa kawaida, nyumba ya ndoa haiwezi kuuzwa bila ridhaa ya mwenzi mwingine. Wanandoa wanaweza pia kuwa na wajibu wa kutunzana, na sheria haimpi mwenzi yeyote haki ya kumwadhibu mwenzake kwa kutumia nguvu za viboko. Matokeo haya yasidhaniwe kuwa yanahusu uhusiano usio rasmi wa kuchumbiana. Huduma za afya zinaweza kusaidia mahusiano ya karibu na uzazi wa mpango bila kuhitaji ndoa. Huduma za afya ya uzazi na mtoto za Wizara ya Afya zinajumuisha njia za uzazi wa mpango, uzazi wa mpango wa dharura, ushauri wa uzazi wa mpango na huduma za afya ya uzazi kwa vijana kupitia vituo vya afya. Mpango wa Taifa wa Kudhibiti UKIMWI hutoa upimaji wa VVU kwa mtu binafsi, wanandoa na familia, ushauri na rufaa za PrEP, PEP na ART. Upatikanaji na gharama hutegemea kituo na huduma; hakuna bei moja ya kitaifa kwa huduma zote zinazohusiana na mahusiano. Ukatili kwenye uhusiano unaweza kuripotiwa kwa Dawati la Polisi la Jinsia na Watoto, kituo cha afya, Ustawi wa Jamii au Kituo cha Huduma Jumuishi pale kinapopatikana. Mpango wa Taifa wa Kutokomeza Ukatili dhidi ya Wanawake na Watoto Awamu ya II wa 2024/25 hadi 2028/29 unatoa nafasi kwa madawati ya polisi, laini za simu za msaada, Vituo vya Huduma Jumuishi, nyumba salama na rufaa kati ya polisi, afya, ustawi wa jamii na huduma za mahakama. Namba ya msaada kwa watoto ni 116. Huduma kwa watu wazima na hatua za haraka za ulinzi hutegemea eneo; hakuna dhamana ya kitaifa ya ulinzi wa haraka. Kanuni za Adhabu za Tanzania Bara, Toleo la Marejeo la 2023, zinaharamisha vitendo vya ngono kati ya watu wa jinsia moja, majaribio yake na vitendo vya uchafu mkubwa vya wanaume. Zanzibar, kifungu cha 145D cha marekebisho ya Sheria ya Adhabu kinakataza miungano ya watu wa jinsia moja, kuisherehekea na kuishi pamoja kama mume na mke. Vyanzo vilivyopitiwa havikutambua usajili rasmi wa ndoa au ushirika wa watu wa jinsia moja; hatari za kisheria na usalama binafsi ni kubwa. Kumaliza uhusiano usio rasmi kwa kawaida ni kutengana binafsi bila utaratibu wa kuondoka wa serikali. Ndoa halali ya Bara inaweza kuvunjwa kupitia taratibu za kutengana au talaka pale ndoa inapovunjika kabisa. Kwa kawaida talaka ndani ya miaka miwili ya kwanza inahitaji ruhusa na ugumu wa kipekee; pia kwa kawaida huhitajika rufaa kwa Baraza la Usuluhishi wa Ndoa ikifuatiwa na cheti kinachothibitisha kwamba upatanisho umeshindikana, isipokuwa kizuizi cha kisheria kinatumika. RITA husajili talaka baada ya hukumu au amri ya mwisho ya mahakama. Zanzibar, taratibu zinazotumika za ZCSRA, Mahakama ya Kiraia au Mahakama ya Kadhi hutegemea suala; utaratibu uliopitiwa unahitaji taarifa au usajili ndani ya siku 30 baada ya kutangazwa kwa talaka.