Ukosefu wa ajira nchini Tanzania

Ofisi ya Taifa ya Takwimu na Ofisi ya Mtakwimu Mkuu wa Serikali hupima ukosefu wa ajira kupitia Utafiti Jumuishi wa Nguvu Kazi. Mwaka 2025, kiwango kilikuwa 5.9% nchini Tanzania: 4.7% kwa wanaume na 7.4% kwa wanawake. Kiwango kilikuwa 5.9% Tanzania Bara na 7.3% Zanzibar, ikiwemo 12.1% kwa wanawake Zanzibar. Ukosefu wa ajira mijini ulikuwa 6.9%, ikilinganishwa na 5.0% vijijini, na Dar es Salaam ilikuwa 9.3%. Kiwango kilikuwa 9.3% kwa watu wenye umri wa miaka 15 hadi 24 na 7.5% kwa wenye miaka 15 hadi 35. Ukosefu wa ajira wa muda mrefu uliodumu angalau miezi 12 uliathiri 24.6% ya watu wasiokuwa na ajira, huku matumizi duni mapana ya nguvu kazi yakifikia 23.9%. Mtu anayetafuta kazi anaweza kujiandikisha na Wakala wa Huduma za Ajira Tanzania, unaojulikana kama TaESA. TaESA hutoa usajili, mwongozo wa taaluma, ushauri wa ajira, mafunzo ya kutafuta kazi, upangaji wa nafasi na miunganisho kwa waajiri, ikiwemo baadhi ya fursa za ndani na za kuvuka mipaka. Huduma zake za Jobs Gateway na ESMIS husaidia kupata nafasi za kazi na huduma za ajira. Haijaonyeshwa kuwa usajili wa TaESA ni sharti la ufafanuzi wa takwimu wa ukosefu wa ajira au kudai fao kutoka NSSF, PSSSF au ZSSF. TaESA iliripoti watu 10,540 waliosajiliwa na kupata ushauri na watu 5,161 waliofunzwa stadi za kutafuta kazi mwaka 2022; watu 909 waliunganishwa na fursa za ndani. Hakuna ushahidi wa ada rasmi ya mtumiaji kwa huduma hiyo. Utafutaji wa kazi Tanzania kwa kawaida hutegemea mitandao binafsi na kuwasiliana moja kwa moja na waajiri. Takwimu za nguvu kazi za 2020/21 zilirekodi marafiki, ndugu na vyama vya wafanyakazi kuwa njia ya kawaida zaidi kwa 38.4%, zikifuatiwa na kuwafikia waajiri au maeneo ya kazi moja kwa moja kwa 29.7%, kuanzisha biashara ndogo kwa 22.0%, kilimo kwa 6.2%, TaESA kwa 1.3% na wakala wa ajira kwa 0.4%. Takwimu hizi husaidia kueleza kwa nini kurejea kazini mara nyingi huishia kwenye kazi zisizo rasmi. Mwaka 2025, 95.7% ya ajira ilikuwa isiyo rasmi, huku bima ya hifadhi ya jamii ikirekodiwa kwa 9.9% ya watu walioajiriwa katika msingi wa sera wa 2021. Ulinzi wa kipato hutegemea zaidi michango badala ya malipo ya jumla ya ukosefu wa ajira. Tanzania Bara, NSSF huwafunika wanachama wa sekta binafsi na baadhi ya waliojiajiri, huku PSSSF ikiwafunika wanachama wa utumishi wa umma. Masharti ya msingi ni pamoja na angalau miezi 18 ya michango, kusitishwa au kukoma kwa ajira kwa sababu inayostahili isipokuwa kujiuzulu, uraia wa Tanzania, kutopokea pensheni au kiinua mgongo au fao jingine la muda mrefu, kutokuwa na ajira mpya na kuwa chini ya kiwango husika cha kustaafu. Fao hukoma mdai anaporejea kazini. Madai ya NSSF kwa ujumla yanapaswa kuwasilishwa ndani ya miezi sita baada ya ajira kukoma isipokuwa kuchelewa kuidhinishwe. Maswali na Majibu rasmi ya NSSF yanasema malipo ni 33.3% ya mshahara wa awali kwa hadi miezi sita katika kipindi cha miezi 12; ikiwa michango ni chini ya miezi 18, malipo ni 50% ya jumla ya michango. Madai ya PSSSF hutumia fomu ya PS-BEN.6 iliyowasilishwa na mwajiri na yanahitaji barua ya kusitishwa kazi, hati ya sasa ya mshahara, tamko la kisheria linalothibitisha kutokuwa na ajira mpya na uthibitisho wa uraia. PSSSF pia inasema malipo ni 33.3% ya mshahara kwa hadi miezi sita katika miezi 12. Zanzibar ina mpango tofauti rasmi kupitia Mfuko wa Hifadhi ya Jamii Zanzibar, au ZSSF. Fao lake la Upotevu wa Ajira lilianzishwa kupitia marekebisho na kanuni za 2022. Kwa ujumla mwanachama anahitaji angalau miezi 18 ya michango na kukoma kwa ajira kunakostahili isipokuwa kujiuzulu. Taarifa za umma zilizopitiwa hazitaji kiasi cha fao au tarehe ya mwisho ya kuwasilisha ombi, kwa hiyo maelezo hayo yanapaswa kuthibitishwa dhidi ya kanuni husika za ZSSF kabla ya kuwasilisha. Mipango ya NSSF, PSSSF na ZSSF haiwezi kubadilishana kati ya Tanzania Bara na Zanzibar, na hakuna ushahidi wa upatikanaji wa jumla wa mafao ya ukosefu wa ajira kwa watu wasio katika mipango hiyo ya michango. Mpango wa Kunusuru Kaya Maskini unalenga umaskini na mazingira magumu badala ya ukosefu wa ajira pekee. Kupoteza kazi kunaweza pia kuibua suala tofauti la sheria za ajira. Chini ya Sheria ya Ajira na Mahusiano Kazini, kusitishwa kazi kunapaswa kuwa na sababu halali na ya haki, kufuata utaratibu wa haki na kuwasilishwa kwa maandishi pamoja na sababu na tarehe ya kusitishwa. Mtu anayepinga kusitishwa kazi isivyo haki kwa ujumla huwasilisha dai kwa Tume ya Usuluhishi na Uamuzi ndani ya siku 30 baada ya kufukuzwa. Fomu ya CMA F.1 hutumika kwa mgogoro, huku kuchelewa kuwasilisha kunaweza kuhitaji Fomu ya F.2 na ombi la ruhusa ya kuwasilisha nje ya muda. Huduma ya e-Utatuzi hutoa ufikiaji wa kidijitali wa michakato ya utatuzi wa migogoro. Usajili wa ukosefu wa ajira au dai la fao havichukui nafasi ya malalamiko ya kusitishwa kazi isivyo haki, na kupokea fao hakuhakikishi kupangiwa kazi mpya.