Tarîxê Türkiye Cumhuriyeti

Xakê Türkiye Cumhuriyeti bi piranî li Anatoliyayê yo û beşeke biçûke başûrrojhilatê Ewropa jî tê de. Ciyê wê di navberê qitayan de ew kerd ciyê hevdîtinê yê şaran, ziwanan, dînan, rêyên bazirganî u împaratoriyan. Anatoliya kevn ciyê civakên wek Hîtît, Frîg, Lîdî, Yewnanî u yên din bû. Bajarên Yewnanî u Romayî, rê, perestgeh u şanoger hîn jî beşên girîng ê dîmena çandî yê. Gelek ciyê arkeolojîk nîşan danê ku tarîxê herêmî ji her çîroka neteweyî ya yekî kevntir u ciyawaztir o. Împaratoriya Bizans, ke navenda wê Konstantînopol bû, bi demên dirêj piranîya herêmî îdare kerd. Xirîstiyanî, îdareya împaratorî, mîmari u bajarê ke paşê Stenbol name werd, şopê mayînan li bajar u civatan hiştê. Komên Tirkî dem bi dem ketê Anatoliyayê û li wir rûniştê, û Sultanatiya Selçukî ya Rum bû hêzeke mezin. Mîmariya Selçukî, rêyên karwanan, medrese, mizgeft u hunerê xemilandinî beşdarê çanda herêmî ya paşê bî. Împaratoriya Osmanî ji prensîbiyeke biçûke Anatoliyayî mezin bî û dewleteke fireh bî ke beşên Ewropa, Asya u Afrîka girtê. Merdimê misilman u ne-misilman di wê de bî; ew çend adetê îdarî bi kar tîna û herêmê ciyawaz bi bazirganî, qanûn, xizmeta leşkerî u dezgehê herêmî girê dana. Dema Osmanî piştî têkçûna leşkerî u tevliheviya siyasî ya piştî Şerê Cîhanê yê Yewinî qedîya. Türkiye Cumhuriyeti di 1923 de di bin rêberiya Mustafa Kemal Atatürk de hate avakerdış; paşê reformê mezin di dezgehê dewletî, perwerde, qanûn, ziwan u jiyana giştî de ameyê. Sedsalê bîstem u bîstûyewan şarîbûn, pîşesazîbûn, koçberî, guherîna siyasî u girêdayîyê zêdetir bi dinya ra anîn. Na guherîn bandor ser avahiya malbatî, nasnameyê herêmî, kar, perwerde u wateya hemwelatiyî kerd. Bîra tarîxî ji bo pêro yewna nîya. Civatê ciyawaz eşkenê bûyer, bav û kal, windayî, serkeftiş yan nameyê ciyan bi awayê ciyawaz vurgulê bikerê. Fêhmkerdişê berpirsiyar ê tarîxî wateya ciyakerdişê kronolojiya giştî ji şîroveya nîqaşkerdeyî û guhdarîkerdişê ji bîrê yew cimeyî zêdetir dano.