Turkmanistonda tabiiy ofatlar

Turkmaniston hududining 80 foizidan ko‘prog‘i cho‘l, shu sabab qurg‘oqchilik, suv ta’minoti, sug‘orish va yaylov holati butun mamlakatdagi jamoalar va muhim xizmatlarga ta’sir qiladi. Kuchli issiq va jazirama ham sog‘liq, suv iste’moli va infratuzilma uchun xatar tug‘diradi. Zilzila ehtimoli qurg‘oqchiliknikidan pastroq, ammo zarar salohiyati yuqori, ayniqsa Aşgabat va Ko‘petdog‘ mintaqasida. To‘satdan toshqinlar, sel va ko‘chkilar asosan tog‘ va tog‘oldi hududlarida uchraydi. Chang va qum bo‘ronlari, yong‘inlar hamda texnogen avariyalar qo‘shimcha mahalliy yoki mintaqaviy xatarlardir. Turkmanistonda favqulodda vaziyat «чрезвычайная ситуация» (ЧС) deb ataladi. Turkmaniston Favqulodda vaziyatlar bo‘yicha davlat komissiyasi umummilliy qarorlar va organlararo hamkorlikni muvofiqlashtiradi. Mudofaa vazirligi fuqaro mudofaasiga Favqulodda vaziyatlarning oldini olish va qutqaruv ishlari bosh boshqarmasi orqali bevosita rahbarlik qiladi; boshqarma oldini olish, qutqarish va ofat oqibatlarini kamaytirish bo‘yicha ishlaydi. Viloyat, etrap va shahar häkimliklari mahalliy ogohlantirish, evakuatsiya, javob chorasi va zaxiralarga mas’ul. Korxona va muassasalar operatsion rejalar, ogohlantirish tartiblari va tegishli resurslarni saqlashi kutiladi. Tayyorgarlik 2019–2030-yillarga mo‘ljallangan Davlat fuqaro mudofaasi dasturi (2019-yilgi 1156-son farmon bilan qabul qilingan) va ofat xatarini kamaytirish milliy strategiyasi asosida olib boriladi. 2022-yilda tuzilgan Ofat xatarini kamaytirish milliy platformasi (DRR) xatarni tahlil qilish va kamaytirish, moliyalashtirish, tayyorgarlik, javob chorasi va tiklanishni birlashtiradi. Rejalar, mashqlar, favqulodda zaxiralar, himoya inshootlari, shaxsiy himoya vositalari va birinchi yordam treninglari tayyorgarlik tizimiga kiradi. 2019-yilda seysmik xatarni kamaytirish bo‘yicha idoralararo kengash tuzilgan. Milliy ogohlantirish tizimi «Внимание всем!» («Barchaning diqqatiga!») signalidan foydalanadi; undan keyin sirena yoki boshqa signal uskunalari ishga tushadi va televizor, radio hamda rasmiy axborot kanallari orqali ko‘rsatmalar beriladi. Gidrometeorologiya xizmati va Atrof-muhitni muhofaza qilish vazirligi atmosfera, Kaspiy dengizi, yer usti suvlari, ekinlar, yaylovlar, tuproq va radiatsiya holatini kuzatadi. Ular ob-havo, suv sathi, iqlim va xatar prognozlarini beradi. Umumiy gidrometeorologik ma’lumot bepul, maxsus ma’lumot esa pulli shartnoma asosida berilishi mumkin. Butun mamlakatni qamrab oluvchi ommaviy CAP ogohlantirish kanali hujjatlashtirilmagan; shu sabab mahalliy organlar xabarlari va ommaviy axborot ko‘rsatmalariga amal qiling. Markaziy, viloyat, etrap va shahar qutqaruv guruhlari qidiruv-qutqaruv, shoshilinch ishlar, tibbiy va psixologik yordam, hududni ajratib qo‘yish hamda muhim xizmatlarni tiklashni amalga oshiradi. Politsiya va qurolli kuchlar bu ishlarni qo‘llab-quvvatlashi mumkin. Amaldagi sayohat ko‘rsatmasida umumiy favqulodda raqam sifatida 112 berilgan; yong‘in uchun 01 yoki 001, politsiya uchun 02 yoki 002, tez yordam uchun 03 yoki 003 ham ko‘rsatilgan. Olis cho‘l va tog‘ hududlarida javob vaqti uzoqroq bo‘lishi, ilg‘or xizmatlar esa yirik shaharlarda ko‘proq to‘plangan bo‘lishi mumkin. Mahalliy evakuatsiya va qabul komissiyalari xavfsiz hudud, turar joy, ta’minot va muhim ishlab chiqarish uzluksizligini rejalaydi. Mahalliy fuqaro mudofaasi rahbarlari evakuatsiya haqida buyruq berishi mumkin; bu buyruqlar va boshqa rasmiy qarorlar bajarilishi shart. Milliy yo‘nalishlar, yig‘ilish nuqtalari, boshpanalar ro‘yxati va odatiy ogohlantirish muddatlari haqida ochiq ma’lumot cheklangan; amaliy tartibni mas’ul mahalliy organ va joriy ogohlantirish ko‘rsatmalari belgilaydi. Turkmaniston Milliy Qizil Yarim Oy jamiyatining beshta viloyat va 39 ta tuman bo‘limi hamda 3 229 nafardan ortiq ko‘ngillisi bor. Uning favqulodda guruhlari suv, sanitariya va gigiyena yordami, birinchi yordam, boshpana, zaif guruhlarni qo‘llab-quvvatlash, uy yong‘inlaridagi yordam va ruhiy-ijtimoiy ko‘mak ko‘rsatadi. Pul yordami hozircha amalga oshirish imkoniyatini baholash va institutsionallashtirish bosqichida. Jamiyat yordamchi vazifada ishlaydi va odatda zarar ko‘rgan hududlarga organlar bilan muvofiqlashtirib kiradi. Xalqaro gumanitar yordam vakolatli organ ehtiyojni baholagach, Davlat komissiyasi qarori va rasmiy xalqaro so‘rovdan keyin beriladi. Bunday yordam bepul, betaraf, xolis va foydalanish mumkin bo‘lishi ko‘zda tutilgan, ammo u har bir shaxsga avtomatik huquq bermaydi. Odamlar hayoti, sog‘lig‘i va shaxsiy mulki bo‘yicha himoya, jamoaviy va shaxsiy himoya vositalaridan foydalanish, xatar va xavfsizlik ma’lumotlarini olish hamda davlat yoki mahalliy organlarga murojaat qilish huquqlariga ega. Sog‘lig‘i yoki mulkiga zarar yetganda kompensatsiya hamda favqulodda vaziyatdagi zarar uchun ijtimoiy himoya huquqi yuzaga kelishi mumkin. Aholi va tashkilotlar xavfsizlik qoidalariga amal qilishi, zarur mashqlarda, jumladan birinchi yordam va himoya vositalarini qo‘llash bo‘yicha treninglarda qatnashishi, xavf haqida Gidrometeorologiya xizmatiga yoki mahalliy organlarga xabar berishi va qonun talab qilganda qutqaruv ishlariga ko‘maklashishi kerak. Oldini olish choralari davlat byudjeti, tashkilotning o‘z mablag‘i va ruxsat etilgan boshqa manbalar hisobidan moliyalashtiriladi. Ofat oqibatlarini korxonalar, mahalliy byudjetlar, davlat sug‘urtasi va zarur bo‘lsa hukumat zaxirasi moliyalashtirishi mumkin. Huquqiy doirada kompensatsiya nazarda tutilgan, biroq ochiq ma’lumotlarda umummilliy to‘lov miqdori yoki standart ko‘rib chiqish muddati belgilanmagan. Tiklanish rejalari mintaqani rivojlantirish, shaharsozlik, qurilish va qayta qurish bo‘yicha ekspert baholarini hamda muhim obyektlar, suv manbalari, oziq-ovqat ta’minoti, aloqa va transport barqarorligini ham qamrab oladi.