Türkmenistonda saylovlar

Parlament — Mejlis saylovlarni tayinlaydi, Saylovlar va referendumlar o‘tkazish bo‘yicha Markaziy komissiya esa ularni besh yillik muddat uchun tashkil etadi. Uning quyi pog‘onasida viloyat, tuman va shahar komissiyalari, so‘ngra mahalliy Geňeş va saylov uchastkalari komissiyalari ishlaydi. Mahalliy hokimiyat organlari saylovchilar haqidagi ma’lumotlarni taqdim etadi. Favqulodda holat yoki urush davrida saylov o‘tkazilmaydi. Ovoz berish odatda 07:00 dan 19:00 gacha davom etadi; Mejlis tegishli vakolat muddati tugashidan kamida uch oy oldin saylov tayinlashi kerak. 2026-yil 13-sentabr holatiga ko‘ra, navbatdagi prezident va Mejlis saylovlari rasman tayinlanmagan edi; qonuniy mo‘ljal prezident saylovi uchun 2029-yil atrofida, Mejlis uchun esa 2028-yil atrofida, biroq muddatidan oldin saylov bo‘lishi mumkin. 18 yoshga to‘lgan va undan katta fuqarolar ovoz berishi mumkin. Sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxs yoki hibsda bo‘lgan shaxs saylovdan chetlatiladi; ovoz berish bo‘yicha umumiy qonuniy majburiyat belgilanmagan. Saylovchilar odatda pasport yoki shaxsni tasdiqlovchi hujjatni ko‘rsatadi. 2025-yil 22-noyabrdan yagona davlat saylovchilar reyestri markazlashtirilgan raqamli tizimni taqdim etadi; saylov uchastkalari ro‘yxatlarida esa mahalliy hokimiyat, harbiy qismlar, muassasalar, qamoqda saqlash joylari va diplomatik vakolatxonalardan olingan ma’lumotlar hamon ishlatiladi. Ro‘yxatlar ovoz berishdan kamida 15 kun oldin tanishish uchun ochiq bo‘lishi kerak. Ro‘yxatga kiritilmagan shaxs pasport yoki shaxsni tasdiqlovchi hujjat bilan qo‘shishni so‘rashi mumkin; ro‘yxat bo‘yicha shikoyat ikki kungacha bo‘lgan muddatda yoki saylov kunidan bevosita oldin yoxud o‘sha kuni berilishi mumkin. Ovoz berish shaxsan amalga oshiriladi; ishonchnoma orqali ovoz berish mumkin emas. Har bir saylov uchun alohida byulleten ishlatiladi. Noto‘g‘ri shakldagi, bir nechta belgi qo‘yilgan, belgilanmagan, yangi ism qo‘shilgan yoki nomzodi qaytarib olingan byulleten haqiqiy emas. Shikastlangan byulleten belgilangan tartibda almashtirilishi mumkin. Prezident bevosita saylanadi; nomzod Türkmenistan fuqarosi bo‘lishi, Türkmenistanda tug‘ilgan, kamida 40 yoshga to‘lgan, davlat tilini biladigan hamda kamida 15 yil davomida uzluksiz ravishda Türkmenistanda yashagan yoki ishlagan bo‘lishi kerak. Prezident yetti yil xizmat qiladi. Mejlisda 125 ta okrugdan saylanadigan 125 ta o‘rin bor; vakolat muddati odatda besh yil. Mejlis nomzodi kamida 25 yoshda va kamida 10 yil Türkmenistanda doimiy yashagan bo‘lishi kerak. Saylovda qatnashgan ovozlarning yarmidan ko‘pini olgan nomzod saylanadi. Kamida uch nomzod qatnashgan bellashuvda hech kim bu ko‘rsatkichga erishmasa, ikki yetakchi nomzod o‘rtasida ikki hafta ichida ikkinchi tur o‘tkazilishi kerak; unda nisbiy ko‘pchilik asosida g‘olib aniqlanadi. Mahalliy saylovchilar viloyat, tuman va shahar Halk Maslahaty organlari hamda Geňeşlar a’zolarini bevosita saylaydi. 2023-yil yanvaridan milliy Halk Maslahaty eng yuqori vakillik organi bo‘lib kelmoqda, ammo u muntazam ravishda bevosita saylanadigan milliy parlament palatasi emas, tarkibi aralash organ hisoblanadi. Partiyalar saylov tayinlanishidan oldin ro‘yxatdan o‘tgan bo‘lishi kerak. Fuqarolar guruhlari nomzod ko‘rsatishi mumkin; Mejlis nomzodi uchun kamida 200 nafar saylash huquqiga ega saylovchi, tuman yoki shahar Halk Maslahaty guruhi uchun 100 nafar, Geňeş guruhi uchun esa 50 nafar kerak. Har bir guruh har bir okrugdan bittadan nomzod ko‘rsatishi mumkin. Nomzod ko‘rsatish odatda ovoz berishdan 60–30 kun oldin, ro‘yxatdan o‘tkazish esa 50–25 kun oldin amalga oshiriladi. Prezidentlikka nomzodlar partiya qurultoylarida, Mejlis nomzodlari esa partiyaning markaziy, viloyat, tuman yoki shahar organlari orqali ko‘rsatiladi. Targ‘ibot ro‘yxatdan o‘tgandan keyin boshlanib, ovoz berishdan bir kun oldin tugaydi. Ro‘yxatdan o‘tgan nomzodlar teng qonuniy targ‘ibot huquqlariga ega: 19:00 dan 23:00 gacha bepul teleefir vaqti, bunda har kuni kamida bir soat teng taqsimlanadi, shuningdek bosma matbuotda teng joy ajratiladi. Amalda YXHT haqiqiy siyosiy muqobillar yo‘qligi, davlat nazoratidagi OAV, axborot va internetdan foydalanishning keskin cheklanishi, nomzod huquqlariga qo‘yilgan cheklovlar va saylov boshqaruvining yetarlicha mustaqil emasligini qayd etgan. Saylov uchastkasiga bora olmaydigan saylovchilar saylov kunidan ko‘pi bilan 10 kun oldin erta ovoz berishi mumkin. Sog‘liq, nogironlik yoki boshqa asoslangan to‘siq sababli uchastkaga bora olmaydigan ro‘yxatdan o‘tgan saylovchi ovoz berish tugashidan odatda kamida olti soat oldin yozma yoki og‘zaki ravishda saylov uchastkasidan tashqarida ovoz berishni so‘rashi mumkin; ko‘chma saylov qutisidan kamida ikki komissiya a’zosi foydalanishi kerak. Chet elda ovoz berish tegishli sharoit mavjud bo‘lgan diplomatik vakolatxonalarda tashkil etiladi. Milliy kuzatuvchilar, nomzod vakillari va OAV saylovchilar ro‘yxati, saylov qutilari, erta va ko‘chma ovoz berish, byulleten berilishi, sanash va bayonnomalarni kuzatishi mumkin, biroq aralashishi, byulletenni to‘ldirishi, targ‘ibot qilishi yoki sanashda qatnashishi mumkin emas. Xalqaro kuzatuvchilar uchun prezident yoki Markaziy komissiya taklifi va ushbu komissiya akkreditatsiyasi kerak; xarajatlar o‘zlari tomonidan qoplanadi. Saylov uchastkasi komissiyalari qutilarni faqat ovoz berish tugagandan keyin ochadi. Ular ishlatilmagan, ishlatilgan, haqiqiy bo‘lmagan va bekor qilingan byulletenlar hamda har bir nomzodning ovozlarini sanab, raqamlarni bayonnomaga kiritadi, uni ovoz chiqarib o‘qiydi va yuqori komissiyaga darhol yuboradi. Bayonnomaning nusxasi uchastkada namoyish qilinishi, tasdiqlangan nusxalari esa nomzodlar, vakillar va kuzatuvchilarga berilishi kerak. Yakuniy natijalarni vakolatli komissiya yoki Markaziy komissiya e’lon qiladi; Mejlis mandatlari birinchi majlisda tan olinadi. Saylovchilar, nomzodlar, ularning vakillari, kuzatuvchilar, OAV va saylov komissiyalari saylovga oid harakatlar ustidan shikoyat qilishi mumkin. Shikoyatlar odatda avval yuqori saylov komissiyasiga, keyin sudga beriladi. Markaziy komissiya qarori yoki harakati ustidan Oliy sudga murojaat qilinadi. Ro‘yxatdan o‘tkazish qaroriga uch kun ichida, saylov natijasiga esa yuqori komissiyaning dastlabki qaroridan keyin uch kun ichida sudda shikoyat qilish mumkin. Sudlar odatda uch kun ichida, saylovdan bir kun oldin yoki saylov kuni berilgan shikoyatlar bo‘yicha darhol, qo‘shimcha tekshiruv kerak bo‘lsa besh kun ichida qaror qiladi. Saylovchilar hujjatlashtirilgan yig‘im to‘lamaydi; byulleten chop etish va saylov boshqaruvi davlat budjetidan moliyalashtiriladi. Eng so‘nggi to‘liq milliy saylov 2023-yil 26-martda Mejlis va mahalliy mandatlar uchun o‘tkazilgan. Rasmiy ishtirok 91,12 foiz bo‘lgan, 125 Mejlis o‘rni uchun 258 nomzod qatnashgan. E’lon qilingan o‘rinlar taqsimoti: Türkmenistan Demokratik partiyasi — 65, Agrar partiya — 24, Sanoatchilar va tadbirkorlar partiyasi — 18, fuqarolar guruhlari — 18. 2026-yil 29-martdagi qo‘shimcha saylovlar va mahalliy saylovlarda yangi tuman Halk Maslahaty a’zolaridan 285 nafardan 140 nafari, Mejlisning bo‘sh o‘rinlari uchun 9 ta mandatdan 5 tasi, viloyat yoki Ashxobod Halk Maslahaty mandatlaridan 9 tadan 3 tasi, tuman yoki shahar Halk Maslahaty mandatlaridan 25 tadan 12 tasi va 426 ta Geňeş mandatidan 203 tasi saylangan. Yangi tuman Halk Maslahaty saylovlarida rasmiy ishtirok 91,14 foizga, Mejlis bo‘sh o‘rinlari saylovlarida esa 92,26 foizga yetgan.