Türkmenistonda ish beruvchi

Mehnat munosabatlari shaxsiy haq to‘lanadigan ish bilan xodimning ish beruvchining ichki mehnat qoidalariga bo‘ysunishini birlashtiradi. Ish beruvchi qonun ruxsat bergan doirada mehnat shartnomalarini tuzishi, o‘zgartirishi va tugatishi, qonuniy ko‘rsatmalar berishi, sinov muddatini belgilashi, xodimlarni rag‘batlantirishi hamda intizomiy yoki moddiy javobgarlik choralarini qo‘llashi mumkin. Ichki qoidalar odatda ishga olish, bo‘shatish, vazifalar, ish vaqti, dam olish, ta’til, rag‘bat va jazolarni qamrab oladi. Davlat xizmati, harbiy xizmat, politsiya, xavfsizlik, adliya, bojxona va diplomatik tashkilotlarga alohida qoidalar tatbiq etiladi. Ishga qabul qilish jarayonida odatda ariza, mehnat shartnomasi va ish beruvchining ishga qabul qilish buyrug‘i bo‘ladi. Ish beruvchi bilgan yoki ko‘rsatma bergan holda haqiqiy ish bajarish ham munosabatni yuzaga keltirishi mumkin. Buyruq ish boshlanganidan keyin uch kalendar kundan kechiktirmay chiqarilishi kerak. Ish beruvchi ish, shartlar, haq, huquq va majburiyatlar, jamoa kelishuvi, ichki qoidalar va mehnat xavfsizligi talablari haqida tushuntirishi shart. Odatdagi hujjatlar: shaxsni tasdiqlovchi hujjat, zarur bo‘lsa harbiy hisob hujjati, mehnat daftarchasi, ta’lim yoki malaka dalili va talab etilgan tibbiy ma’lumotnoma. Mehnat kodeksida ruxsat etilmagan hujjatlarni talab qilish mumkin emas. Ishga qabul qilishni asossiz rad etish taqiqlangan; arizachi uch kun ichida yozma sabab talab qilishi mumkin. Muddatli shartnoma besh yilgacha tuzilishi mumkin. Sinov muddati odatda uch oygacha, tashkilot rahbarlari, o‘rinbosarlari va bosh buxgalterlar uchun olti oygacha. Voyaga yetmaganlar, nogironligi bo‘lgan shaxslar, mavsumiy yoki vaqtinchalik ishchilar, homilador ayollar, bolali ayollar va boshqa lavozimdan o‘tkazilgan xodimlar kabi guruhlar uchun sinov qo‘llanmaydi. Davlat Bandlik xizmati, jumladan viloyat, shahar va etrap bo‘linmalari ish izlovchilarni ro‘yxatga oladi, vakansiyalarni qayd qiladi, moslashtirish xizmatlarini ko‘rsatadi, haq to‘lanadigan jamoat ishlarini tashkil etadi va mehnat qonunchiligi nazoratini olib boradi. Ish beruvchilar vakansiyalar, to‘liqsiz ish vaqtiga o‘zgarishlar va o‘qitish natijalari haqida xabar beradi. Xizmat yo‘llagan nomzodni ishga olish yoki rad etish to‘g‘risidagi ma’lumot besh ish kuni ichida berilishi kerak. Davlat orqali joylashtirish ish beruvchi uchun bepul; xususiy vositachilik haq olishi mumkin, xorijga ishga joylashtirish esa litsenziyani talab qiladi. Xorijiy xodimlarni yollash kvotalar va Vazirlar Mahkamasi qoidalariga bo‘ysunadi. 2026-yilda Aholi bandligi portali barcha mulk shaklidagi kompaniyalar, davlat muassasalari va yakka tadbirkorlar uchun raqamli vakansiya hamda sug‘urta badallari hisoboti xizmatlarini qo‘llab-quvvatlaydi. Ish beruvchilar kelishilgan sharoitni ta’minlashi, teng qiymatdagi ish uchun teng haq qo‘llashi, ish haqi va ushlab qolishlarni tushuntirishi, har bir xodimning haqiqiy ish vaqtini qayd etishi, shaxsiy tarkib, ish haqi va mehnat daftarchasi ma’lumotlarini himoya qilishi, talab etilgan ijtimoiy va tibbiy xizmatlarni ko‘rsatishi, pensiya sug‘urtasini tashkil qilishi hamda vakolatli organlar qarorlarini bajarishi kerak. Oddiy ish haftasi ko‘pi bilan 40 soat. Zararli ishlar va 16–18 yoshli xodimlar uchun 36 soat, 16 yoshga to‘lmaganlar uchun 24 soat. Asosiy yillik ta’til 30 kalendar kun. Nogironligi bo‘lgan xodimlar, pedagoglar va ta’lim boshqaruvi xodimlari 45 kun oladi. Ta’til odatda 11 oylik ishdan keyin beriladi; boshlanishi kamida 15 kun oldin e’lon qilinishi, ta’til puli esa kamida bir kun oldin to‘lanishi kerak. Ish haqi oyiga kamida ikki marta to‘lanadi. Eng kam ish haqi bo‘yicha qonuniy chegara mavjud, ammo mavjud tadqiqotlarda amaldagi tasdiqlangan miqdor aniqlanmagan. Yakuniy hisob-kitob mehnat tugagan kuni yoki talabdan keyin ko‘pi bilan keyingi kuni to‘lanadi. Mehnat xavfsizligi uchun ish beruvchi javob beradi. Bunga xavfsiz bino, mashina va ish jarayonlari; shaxsiy va jamoaviy himoya vositalari; maxsus kiyim; gigiyena va zararsizlantirish vositalari; o‘qitish, yo‘riqnoma, boshlang‘ich tanishtirish, bilimni tekshirish va birinchi yordam tayyorgarligi kiradi. Yo‘riqnoma yoki tibbiy ko‘rik talab qilingan ishni bu talablar bajarilmaguncha xodim bajarishi mumkin emas. Ish beruvchilar ish joyini attestatsiyadan o‘tkazishi, xavfli uskuna va materiallarning muvofiqligi tasdiqlanganidan foydalanishi kerak. 18 yoshgacha bo‘lganlar, 62 yoshdan katta erkaklar, 57 yoshdan katta ayollar, nogironligi bo‘lganlar va zararli, tungi, transport, sog‘liqni saqlash, oziq-ovqat, savdo yoki ta’lim sohalarida ishlovchilar kabi guruhlar ish beruvchi hisobidan dastlabki va davriy tibbiy ko‘rikdan o‘tadi. 50 nafardan ortiq xodimli ishlab chiqarish korxonasida mehnat xavfsizligi xizmati yoki mutaxassis bo‘lishi kerak. Mehnat xavfsizligi komissiyasiga ish beruvchi, xodimlar va kasaba uyushmasi vakillari teng asosda kiradi. Ish beruvchi ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisani tekshirishi va qayd etishi, tekshiruv tugaganidan keyin uch kun ichida dalolatnoma tuzishi shart. Mehnat xavfsizligi ish beruvchining o‘z mablag‘lari, tegishli bo‘lsa davlat yoki budjetdan tashqari mablag‘lardan moliyalashtiriladi. Tasdiqlangan bevosita hayot yoki sog‘liq xavfi bo‘lsa, xodim ishni rad etishi mumkin. Ish beruvchi kasb jarohati yoki kasalligi oqibatidagi zarar, jumladan davomli to‘lovlar va qo‘shimcha xarajatlar uchun javobgar bo‘lishi mumkin; buzilishlar intizomiy, moddiy, ma’muriy yoki jinoiy oqibatlarga ham olib kelishi mumkin. Kasaba uyushmasi (профсоюз) ixtiyoriy mustaqil jamoat tashkilotidir. Boshlang‘ich tashkilotlar ko‘pincha ish joylarida, tarmoq va hududiy birlashmalar esa yuqoriroq darajada faoliyat yuritadi. Ro‘yxatdan o‘tkazishni Adliya vazirligi amalga oshiradi; qaror bir oy ichida, xabarnoma esa keyingi uch ish kuni ichida berilishi kerak. Ro‘yxat to‘lovi talab qilinadi, ammo miqdori bu yerda aniqlanmagan. Ish beruvchi jamoaviy muzokara o‘tkazishi, to‘liq ma’lumot berishi, ish joyiga kirishga ruxsat berishi va kasaba uyushmasi faoliyatiga sharoit yaratishi kerak. Kasaba uyushmalari jamoa shartnomasi, mehnat xavfsizligi nazorati, baxtsiz hodisa tekshiruvlari va nizolarda qatnashishi mumkin. Qonundagi istisnolardan tashqari, ish beruvchining mehnatni tugatishi odatda kasaba uyushmasi yoki boshqa xodim vakilining oldindan roziligini talab qiladi. Qisqartirishdan kamida ikki oy oldin xodimlar vakili bilan maslahatlashish kerak. Ish beruvchi mehnat sharoitlarini o‘zgartirishdan kamida bir oy oldin yozma xabar berishi shart. Xodimning bunday o‘zgarish haqidagi so‘rovi uch kun ichida ko‘rib chiqilishi kerak. O‘zgarish jamoa kelishuviga nisbatan sharoitlarni yomonlashtirmasligi lozim. Muhim o‘tkazish uchun odatda xodimning yozma roziligi kerak, biroq ishlab chiqarish zarurati bir oygacha roziliksiz vaqtinchalik o‘tkazishga imkon beradi; kelishuv bilan yiliga uch oygacha bo‘lishi mumkin. Mulk egasi o‘zgarganda boshqa xodimlarning mehnat shartnomalari saqlanadi, rahbarlar, o‘rinbosarlar va bosh buxgalterlarga maxsus qoidalar tatbiq etiladi. Qayta tashkil etishda jamoa kelishuvi amal qilishda davom etadi. Korxonani tugatish, shtatni qisqartirish yoki texnologiya yoxud ishni tashkil etish o‘zgarishlari kamida ikki oylik yozma xabar, xodimlar vakillari bilan maslahatlashuv va mahalliy bandlik organiga xabar berishni talab qiladi. Ish beruvchi muqobil ishni ko‘rib chiqishi, tanlashda malaka va unumdorlikni avval qo‘llashi, teng holatda qonuniy ustuvor toifalarni hisobga olishi va Mehnat kodeksidagi nafaqani to‘lashi kerak; tugatish yoki qisqartirish kamida ikki haftalik o‘rtacha ish haqini o‘z ichiga oladi. Yakka tartibdagi nizolar mehnat nizolari komissiyasi, ish joyidagi kasaba uyushmasi organi yoki sudda ko‘rilishi mumkin. 15 yoki undan ko‘p xodimli korxonada bevosita muzokaralar natija bermasa, odatda mehnat nizolari komissiyasi birinchi rasmiy organ hisoblanadi. Uning qarori 10 kun ichida shikoyat qilinishi va bu muddat tugaganidan uch kun keyin ijro etilishi kerak. Kasaba uyushmasi qarori ham 10 kun ichida sudda nizolanishi mumkin. Xodimlar mehnat da’volari uchun sud boji to‘lamaydi; noqonuniy bo‘shatish ishga tiklash va bir yilgacha o‘rtacha ish haqi to‘lanishiga olib kelishi mumkin. Jamoaviy nizolar ish haqi, sharoit, jamoa kelishuvlari yoki vakillik huquqlariga taalluqli bo‘lishi mumkin. Ish beruvchi xodim talabini ko‘rib chiqib, uch ish kuni ichida qaror qilishi kerak; kasaba uyushmasi yoki ish beruvchilar uyushmasi talabi uchun bir oy ichida javob beriladi. Keyin uch ish kuni ichida teng vakillikdagi yarashtirish komissiyasi tuzilishi shart; ish beruvchi unga xona va resurslar beradi, komissiya sudga o‘tishdan oldin yetti ish kuni ichida qaror qilishi kerak.