Türkmenistonda oziq-ovqat

Bug‘doy va boshqa donlar milliy oziq-ovqat xavfsizligining asosidir; mahalliy ishlab chiqarishda go‘sht, sut, sabzavot, meva, poliz ekinlari, uzum va Kaspiy dengizidan tutiladigan baliq ham bor. Çörek keng tarqalgan non, petir esa yog‘liroq yassi non turidir. Odatdagi taomlarga non, qo‘y yoki boshqa go‘sht, piyoz va bulyondan tayyorlanadigan dograma, govurdak, ishlekli, gazanlama, yarma, pilav yoki plov, gutap, unash, semeni va talhana kiradi. Bu taomlar go‘sht, sut va mavsumiy mahsulotlar bilan birga bug‘doy va xamirdan tayyorlanadigan taomlar katta o‘rin tutishini ko‘rsatadi. Dastarkhan — muayyan taom emas, balki birgalikda tortiladigan dasturxon tartibi. Oilalar va mezbonlar taom, non, choy va boshqa narsalarni birga qo‘yib, mehmonlar bilan ulashadi. Taom an’analari va kundalik ovqatlanish Ashxobod, besh velayat va kichik aholi punktlari o‘rtasida farq qiladi. Dashoguz poliz ekinlari va shimoliy mahsulotlar, Balkan Kaspiy baliqlari va osyotr, Ahal va Mari esa markaziy hudud oshxona an’analari bilan bog‘liq. Narxlar va uy xo‘jaliklari iste’molini hududlar bo‘yicha taqqoslaydigan ishonchli zamonaviy ma’lumotlar cheklangan. Odamlar oziq-ovqatni davlat va xususiy do‘konlar, bozorlar hamda umumiy ovqatlanish joylaridan oladi. Restoranlar, kafelar, oshxonalar, tez tayyor taom shoxobchalari va choyxonalarda mahalliy hamda xalqaro taomlar taklif etiladi, biroq tanlov, narx va kirish imkoniyati shahar, mavsum, daromad va ta’minot kanaliga juda bog‘liq. Yangi mahsulotlar mavsumiy; eskiroq dalillar mavsumdan tashqari ayrim mahsulotlar Eron, Pokiston va Turkiyadan keltirilganini ko‘rsatadi. Oddiy taom uchun butun mamlakat bo‘yicha tasdiqlangan chakana narxlar qatori yo‘q; masalan, 2024-yildagi bug‘doy xarid narxi — bir tonnasi 2 000 manat — iste’molchilar to‘laydigan narxni bildirmaydi. Türkmenistonning oziq-ovqat xavfsizligi tizimi xavfsiz va yetarli oziq-ovqatning jismoniy hamda iqtisodiy mavjudligi bilan bog‘liq. Vazirlar Mahkamasi inqiroz choralarini, tartibga solinadigan taqsimotni va davlat oziq-ovqat zaxiralarini ishga tushirishi mumkin, biroq mavjud dalillarda jismoniy shaxslarga oziq-ovqat yordami olish uchun umumiy ariza tizimi tasdiqlanmagan. Iste’molchilar xavfsiz va tegishli sifatdagi oziq-ovqat olish huquqiga ega. Yangi va import qilingan oziq-ovqat mahsulotlari hamda qadoqlash materiallari odatda sog‘liqni saqlash idoralari orqali davlat ro‘yxatidan o‘tishi kerak; ishlab chiqaruvchi va sotuvchilar sifat, saqlash, tashish, yaroqlilik muddati, yorliq va axborot talablariga rioya qilishi lozim. Davlat sanitariya-epidemiologiya xizmati va oziq-ovqat nazorati bo‘yicha tegishli idoralar oziq-ovqat korxonalari hamda bozorlarni tekshiradi. Nazorat namuna olish, surtma olish hamda fizik, kimyoviy, toksikologik va bakteriologik laboratoriya tekshiruvlarini o‘z ichiga olishi mumkin. Go‘sht, baliq, sut mahsulotlari, meva va sabzavotlar ifloslanish, pestitsid yoki nitrat qoldiqlari hamda yod va temir bilan boyitish talablariga muvofiqlik bo‘yicha tekshirilishi mumkin. Umumiy ovqatlanish xodimlari tibbiy ko‘rikdan va gigiyena bo‘yicha tayyorgarlikdan o‘tadi; xavfli, muddati o‘tgan yoki sertifikatsiz mahsulotlar muomaladan chiqarilib, yo‘q qilinishi mumkin. Veterinariya idoralari hayvon mahsulotlarini, O‘simliklar karantini davlat xizmati esa o‘simlik mahsulotlarini nazorat qiladi. So‘nggi ovqatlanish ma’lumotlariga ko‘ra, so‘rovda qatnashgan uy xo‘jaliklarining 92,3 foizida yod miqdori yetarli tuz va 90 foizida yetarlicha boyitilgan bug‘doy uni bo‘lgan. 6–23 oylik bolalarning 68,7 foizi ovqat xilma-xilligining eng kam mezoniga, 85,9 foizi eng kam ovqatlanish chastotasi mezoniga, 56 foizi esa ikkala mezonga ham javob bergan. Bu raqamlar so‘rovda o‘rganilgan ovqatlanish holatini ifodalaydi, har bir uy xo‘jaligi uchun kafolat emas. Ovqat tanlovi va undan foydalanish daromad, hudud, mavsum va ta’minotga qarab farq qiladi. Issiq, qurg‘oqchilik, tuproq degradatsiyasi, sho‘rlanish va sug‘orishdagi yo‘qotishlar oziq-ovqat ishlab chiqarishiga bosim o‘tkazadi. Olingan suvning 90 foizidan ortig‘i qishloq xo‘jaligida ishlatiladi; 2050-yilgacha suvga talab va ta’minot o‘rtasidagi tafovut 40–50 foiz bo‘lishi prognoz qilingan. Shu sababli suvni tejovchi sug‘orish, ekinlarni diversifikatsiya qilish, ekinlarni mos hududlarga joylashtirish, ilmiy asoslangan almashlab ekish va zararkunandalarga qarshi kompleks kurash oziq-ovqatning uzoq muddatli mavjudligi va narxiga ta’sir qiladi.