Sîgorte li Turkmenistanê

Peyva herêmî ätiýaçlandyryş tê wateya sîgorteyê. Wezareta Darayî û Aboriyê çavdêriya sîgortekaran, destûrdayînê, tarifan, rezervan, şiyana dayînê, kontrolan û cezayan dike. Rêxistina Sîgorteya Dewletê ya Turkmenistanê peydakerê sereke yê sîgorteya mecbûrî ye û hilberên dilxwazî jî bi tora xwe ya neteweyî difroşe; di nav de polîçeyên elektronîkî û dayînên elektronîkî. Peydakerên din ên belgekirî Hazar Ätiýaçlandyryş OJSC, Ätiýaçlandyryş hyzmatlary JSC, Gadamly Osush ES û Resmi Kepil in. Sîgorteya mecbûrî bi qanûnê ji rêxistinên sîgorteya dewletê re tê spartin; hilberên dilxwazî jî li gorî rêzikên sîgortekar, destûrname û pejirandina berê ya saziya çavdêr ve girêdayî ne. Dîtinên portalên fermî nêzî 57 heta 59 cureyên hilberan nîşan didin, herçiqas jimara nîşandana hilberên mecbûrî di navbera şeş û heftan de diguhere. Qadên mecbûrî yên gelemperî sîgorteya wesayît û berpirsiyariyê, xeteriyên agir û jîngehê, xebatên xeternak, rêwî û karmendên veguhastinê û çavdêriya nêçîrê dihewînin. Sîgorteya dilxwazî dikare li hember qezayê, nexweşiyê, jiyanê, tenduristiyê, rêwîtiyê, zirara malê û milkê rastîn, zirara wesayîtê, xeteriyên çandinî û avahîsaziyê, xeteriyên behr û hewayê, xeteriyên veberhênan û krediyê, û berpirsiyariya pîşeyî an karsaziyê biparêze. Sîgorteya civakî sîgorteya teqawidiyê ya mecbûrî, sîgorteya teqawidiyê ya pîşeyî ya mecbûrî û peymanên teqawidiyê yên dilxwazî dihewîne. Fonda Teqawidiyê ya di bin Wezareta Kar û Parastina Civakî de sîgorteya teqawidiyê dimeşîne; serlêdanên teqawidiyê bi gelemperî li cem Fonda Teqawidiyê ya herêmî ya cihê rûniştina daîmî ya serlêder tên kirin. Dayînên teqawidiyê dikarin ji ber temenê pîr, demjimêra xizmetê, rewşa pîşeyî, seqetiyê, windakirina kesekî rizgarker an rêkeftina teqawidiyê ya sermayeyî pêk bên. Kardêr, pargîdaniyên tomarkirî, şaxên pargîdaniyên biyanî, rêxistinên dîplomatîk û navneteweyî, karsazên ferdî û hin kesên pîşeyî an xwe-kar dikarin di pergala qanûnî de cih bigirin. Beşdariya kardêr 20% a bingeha nirxandinê ye. Li gorî kategoriyê, hin kesên xwe-kar herî kêm 15% a mûçeya herî kêm an herî kêm 20% a mûçeya navîn didin; sîgorteya teqawidiyê ya pîşeyî 3.5% zêde dike, beşdariya teqawidiyê ya dilxwazî jî ji 2% dest pê dike. Daxuyaniyên beşdariyê her meh heta 20ê mehê ya paşîn tên dayîn. Sîgorteya bijîşkî çarçoveyeke qanûnî ya cuda heye: Qanûna Giştî ya Sîgorteyê wê ji xwe derdixe, lê Qanûna Tenduristiyê sîgorteya bijîşkî ya dilxwazî ya dewletê pêşdibîne. Beşdarî 3% a mûçe, burs, teqawidî, alîkariyên dewletê an dahatê ye; ji bo kesê bê dahata birêkûpêk bingeheke qanûnî tê bikaranîn. Garantiya tenduristiyê ya dewletê û sîgorteya bijîşkî ya dilxwazî ya dewletê formên sereke yên sîgorteya bijîşkî ne. Kataloga hilberên fermî sîgorteya rêwîtiyê ji bo kesên biyanî yên li Turkmenistanê û welatiyên ku ji welêt derdikevin jî dihewîne. Polîçe bi gelemperî bi serlêdaneke nivîskî an daxuyaniya niyazê ya din dest pê dike û bi gelemperî dema ku xerca sîgorteyê tê dayîn derbasdar dibe. Polîçe, sertîfîka an peyman belgeya sîgorteyê ye; peymanên elektronîkî jî ji aliyê qanûnê ve gengaz in. Divê di belgeyê de navê sîgortekar û aliyên peymanê, berjewendiya û xeteriya sîgortekirî, mîqdara sîgorteyê, nirxa milkê ya têkildar, xerca sîgorteyê û dema dayînê, dirêjahiya demê, dema dayîna berdêla daxwazê û îmzeyan bêne nîşandan. Sîgorte ji nîvê şevê ya roja peymanê dest pê dike û di nîvê şevê ya roja dawî de diqede. Bi gelemperî dikare berî bûyereke sîgorteyê sûdmend were destnîşankirin an guherandin. Xwediyên polîçeyê divê xercên sîgorteyê bidin, rewşên girîng û guherînên xeteriyê ragihînin, rêzikên ragihandina daxwazê pêk bînin, belgeyan pêşkêş bikin û gavên maqûl ji bo kêmkirina zirarê bavêjin. Zêdebûna xeteriyê dikare bibe sedema guherandina xercê, rawestandina sîgorteyê an bidawîkirina peymanê. Sîgortekar divê agahiyên peymanê bide, li gorî peymanê berdêlê bide, nepenîtiyê biparêze û dema ku qanûn an peyman bixwaze ji ber derengiyê berdêlê bide. Ji bo birîndarbûn an nexweşiyê divê daxwaz bê derengî û herî dereng di nav sê rojên kar de li gorî rêbaza belgekirî were ragihandin. Daxwazkar bi gelemperî polîçe, belgeya nasnameyê, qeydanên bijîşkî û dema ku pêwendîdar be rapora qezayê pêşkêş dike. Ji bo windabûna milkê, bi lez sîgortekar agahdar bike; ji bo dizî an wêrankirinê polîs, ji bo agir xizmeta agirkujiyê û ji bo teqîn an qezayê xizmetên acîl agahdar bike. Daxwazeke nivîskî û lîsteya zirarê pêşkêş bike û heta kontrolê bermahiyên milkê zirardîtî biparêze. Li gorî delîlên heyî ji bilî rêzikên polîçe an hilberê, demeke giştî ya yekane ya bo hemû daxwazan tune ye. Sîgortekar dikare daxwazê di rewşên wek kiryara bi qest, sûceke bi qest, serxweşiya alkol an madeyên hişbir, agahiyên derewîn, an ragihandina dereng ku pêşî li piştrastkirina windahiyê digire, red bike. Nakokî li gorî rêbaza qanûnî tên çareserkirin û dikarin li ber dadgehê bên şandin. Xercên sîgorteya dilxwazî bi hilber û xeteriyê ve girêdayî ne; ji bo hemû hilberan tarîfeke niha ya yekane tune ye. Mînaka fermî ya tarîfa qezayê ji bo mezinan her sal 0.5% heta 2% a mîqdara sîgorteyê û ji bo zarokan 0.2% digire; sala parçeyî rojane tê hesabkirin. Dema dayînê li gorî peyman an qanûna derbasdar e. Sîgorte dikare di dawiya demê de, piştî dayîna tevahî, ji ber nedayînê, mirinê, binpêkirina erkê an mafê bidawîkirina peymanê biqede. Piştî derxistina lêçûnan dikare xerca mayî were vegerandin; binpêkirina sîgortekar dikare vegerandina tevahî piştgirî bike. Kesên biyanî û bêwelatî di bin çarçoveyê de heman parastin û erkên sîgorteyê digirin. Milkê li Turkmenistanê ku xwediyê wê kesekî biyanî ye divê li cem sîgortekarekî herêmî yê destûrstandî bê sîgortekirin. Peymanên kesayetiyên qanûnî yên biyanî tenê bi cureyên sîgorteyê yên ku Kabîneya Wezîran destnîşan kiriye sînordar in; di çarçoveya ku hatiye gotin de para veberhênanvanê biyanî di karsaziya hevbeş de herî zêde 49% e. Qanûna Sîgorteyê ya 2012 heta 2021 hate guherandin û guherînên din di Mijdara 2025 de hatin ragihandin. Rêziknameyeke nû ya sîgorteya dewletê di Tîrmeha 2026 de wek pêşniyarê hate ragihandin, lê derbasbûna wê nehat piştrastkirin; ji ber vê yekê divê hûrguliyên sîgorteya mecbûrî ya niha ji bo hilbera taybet û rêziknameya derbasdar bên kontrolkirin.