Түрікменстандағы еңбек құқығы

Түрікменстандағы еңбек әдетте Еңбек кодексімен реттеледі; тараптар келісімді азаматтық-құқықтық шарт деп атағанымен, жұмыс шын мәнінде бағынышты жалдамалы еңбек болса да, кодекс қолданылады. Қызметкерлер мамандық пен жұмыс орнын еркін таңдауға, бірдей ақы алуға, қауіпсіз жағдайда жұмыс істеуге және жұмыссыздықтан қорғауға құқылы. Ұлты, нәсілі, жынысы, шығу тегі, мәртебесі, тұрғылықты жері, тілі, жасы, діні, саяси көзқарасы немесе партияға қатыстылығы негізінде кемсітуге тыйым салынады. Жергілікті жұмыс орны қағидалары мен ұжымдық келісімдер қорғауды күшейте алады, бірақ заңдағы ең төменгі кепілдіктерді азайта алмайды. Еңбек қатынасы мерзімсіз немесе мерзімді болуы мүмкін. Мерзімді шарт әдетте бес жылдан аспауға және жоқ қызметкерді алмастыру, маусымдық жұмыс, шетелдегі жұмыс, жоба немесе шағын не жеке жұмыс берушіге жұмыс істеу сияқты заңдық не нақты рұқсат етілген себепке негізделуге тиіс. Негізсіз белгіленген мерзімді шарт мерзімсіз қатынас ретінде қарастырылуы мүмкін. Жұмыс беруші әдетте жазбаша өтініш негізінде жұмысқа алу бұйрығын шығарады; жеке жұмыс беруші мен қызметкер жазбаша шарт жасайды. Нақты жұмысқа кірісу еңбек қатынасын қалыптастыра алады, содан кейін бұйрық үш күнтізбелік күн ішінде шығарылуға тиіс. Қызметкерге жеке басын куәландыратын құжат, әскери есеп құжаты, еңбек кітапшасы, біліктілік дәлелі және талап етілсе медициналық құжаттар қажет болуы мүмкін. Жұмыс беруші бұйрықты үш күн ішінде танысуға ұсынуы керек. Сынақ мерзімі әдетте үш айдан, басшылық лауазымдарда алты айдан аспайды; 18 жасқа толмағандар, жүкті қызметкерлер, мүгедектігі бар қызметкерлер, үш жасқа толмаған баланың ата-аналары және маусымдық не уақытша жұмысшылар сияқты бірқатар топқа сынақ мерзімі қолданылмайды. Еңбек шарты бойынша ең төменгі жалпы жас — 18. Жасы кіші жұмысшылар тек нақты анықталған шектеулі жағдайларда және кәмелетке толмағанның, ата-анасының не қамқоршысының және қорғаншылық органының тиісті келісімімен жұмысқа қабылдана алады. 16 жасқа толмаған қызметкерлер аптасына 24 сағаттан, ал 16–18 жастағылар 36 сағаттан артық істей алмайды. Кәмелетке толмағандар жұмысқа кіріспес бұрын медициналық тексеруден өтеді. Қызметкерлер келісілген жұмысты орындауға, заңды нұсқаулар мен жұмыс тәртібін сақтауға, қауіпсіздік қағидаларын орындауға, құпия ақпаратты қорғауға және жұмыс берушінің мүлкін сақтауға міндетті. Жұмыс берушілер жұмыспен және жұмыс орнымен қамтамасыз етуге, жалақы төлеуге, жұмыс уақыты есебін жүргізуге, зейнетақы сақтандыруын ұйымдастыруға, жеке деректерді қорғауға, еңбек жазбаларын сақтауға, қауіпсіздік нұсқамасын өткізуге, қызметкерлер өкілдерінің жұмысқа қол жеткізуін қамтамасыз етуге және заңда танылған зиянның орнын толтыруға міндетті. Жұмысты жалғастыру өмірге немесе денсаулыққа қатер төндірсе, жұмыс беруші оны тоқтатуы керек. Әдеттегі жұмыс уақыты аптасына 40 сағатпен шектеледі. Зиянды немесе қауіпті жағдайдағы жұмыс аптасына 36 сағатпен шектеледі; мүгедектігі бар қызметкер МСЭК ұсынымына сай, жалақысы азайтылмай, кемінде 36 сағаттық қысқартылған жұмыс аптасын ала алады. Түнгі жұмыс 22:00–06:00 аралығында болады және ауысым әдетте бір сағатқа қысқарады. Толық емес жұмыс уақыты өзара келісіммен белгіленуі мүмкін; жүкті қызметкер, 14 жасқа толмаған баланың ата-анасы немесе күтім жасайтын адам өтініш берсе, жұмыс беруші қысқартылған жұмыс уақытын қамтамасыз етуге міндетті. Үстеме жұмыс тек ерекше жағдайларда жазбаша келісіммен рұқсат етіледі; ол әдетте қатарынан екі күнде төрт сағатпен және жылына 120 сағатпен шектеледі, жүкті қызметкерлер мен 18 жасқа толмағандарға қолданылмайды. Үстеме жұмыс екі есе төленеді немесе тынығу уақытымен өтеледі. Апталық демалыс кемінде 42 сағат болуы керек; бес күндік жұмыс аптасында әдетте екі, ал алты күндікте бір демалыс күні беріледі. Жыл сайынғы еңбек демалысы әдетте 30 күнтізбелік күн. Мұғалімдер, білім беру басшылары және мүгедектігі бар адамдар 45 күн, докторант зерттеушілер 45 күн, ал ғылым кандидаттары 36 күн алады. Алғашқы жыл сайынғы демалыс құқығы әдетте 11 ай жұмыс істегеннен кейін туындайды; жұмыс беруші демалысты кемінде 15 күн бұрын хабарлауы керек. Зиянды жұмыс жағдайына қарай үштен 15 күнге дейін қосымша демалыс береді. Ана болуға қатысты арнайы қағидалар бар; ақысыз бала күтімі демалысы бала үш жасқа толғанға дейін жалғасуы мүмкін, сол кезде жұмыс орны сақталып, мемлекеттік жәрдемақы берілуі ықтимал. Еңбек қатынасы тоқтағанда пайдаланылмаған негізгі және қосымша демалыс үшін қолданылатын ережелерге сай өтемақы төленеді. Заңдағы ең төменгі жалақы 2025 жылғы 1 қаңтардан бастап айына 1,410 TMT; тексерілген ресми дереккөздерде 2026 жылға арналған бұдан жаңа сома болмады. Жалақы әдетте айына кемінде екі рет төленуге тиіс. Демалыс ақысы демалыс басталғанға дейін бір күннен кешіктірілмей беріледі. Төлем ақша түрінде жасалып, қызметкер сұраса банк аударымы қолданылады. Түнгі жұмыс әдеттегі мөлшерлемеден кемінде 1.5 есе, ал демалыс немесе мемлекеттік мерекедегі жұмыс екі есе төленеді не тынығумен өтеледі. Қызметкер кінәлі емес себеппен жұмыс тоқтаса, қолданыстағы тарифтік мөлшерлеменің немесе жалақының кемінде үштен екісі төленеді. Жалақыдан ұстап қалу әдетте 20%-дан аспайды; ерекше жағдайларда 50%-ға жетуі мүмкін, бірақ өндіріп алу туралы бірнеше атқарушылық құжат қатар болса да жалақының кемінде 50%-ы қызметкердің өзінде қалуға тиіс. Еңбекті қорғау — мемлекеттің міндеті. Жұмыс берушілер тәуекелді бағалап, нұсқама, жеке қорғаныс құралдары, медициналық тексеру мен алғашқы көмек ұйымдастырады және өндірістегі жазатайым оқиғалар туралы хабарлайды. 50-ден астам қызметкері бар жұмыс берушіде еңбекті қорғау қызметі немесе инженері болуы керек; бірлескен қауіпсіздік комиссиясы да жұмыс істей алады. «Turkmenstandartlary» еңбек жағдайларын тексеріп, жазатайым оқиғаларды тергеп, міндетті нұсқама беріп, қауіпті жұмысты тоқтатып, санкция қолдана алады. 18 жасқа толмағандар, 62 жастан асқан ерлер, 57 жастан асқан әйелдер, мүгедектігі бар адамдар және түнгі, зиянды, көлік, денсаулық сақтау, тамақ немесе білім беру салаларында істейтіндер сияқты бірнеше топ медициналық тексеруден өтуі керек. Өндірістік жарақат немесе кәсіптік ауру табыс табу қабілетінің жоғалуын, қосымша шығындарды және қолданылатын жағдайда бір жолғы төлемді өтеуге әкелуі мүмкін. Мәжбүрлі еңбекке тыйым салынған; әскери қызмет, апат не зілзалаға әрекет ету, төтенше жағдайлар, сот үкімдері және тәртіптік жұмыс сияқты шектеулі ерекшеліктер бар. Азаматтық міндетке қатысты бұрынғы ерекшеліктер 2024 жылғы 30 қарашада алынып тасталғанымен, халықаралық бақылау, әсіресе мақта жинау кезінде, мемлекет ұйымдастыратын мәжбүрлі жұмылдыру қаупін әлі де тіркейді. Бұл тәуекел ауыл шаруашылығы мен оған байланысты жеткізу тізбегіндегі жұмысты бағалағанда сала, өңір және нақты жағдайды ескеруді қажет етеді. Жұмыс беруші ескерту, сөгіс, қатаң сөгіс, үш айға дейін уақытша төмендету немесе жұмыстан босату шараларын қолдана алады. Тәртіптік жаза бермес бұрын жұмыс беруші жазбаша түсініктеме сұрауға тиіс. Қызметкерлер кәсіподақ құруға немесе оған кіруге заң жүзінде құқылы. Кәсіподақтар туралы заң бойынша тіркелген кәсіподақ қызметкерлерді өкілдік ете алады, ұжымдық келіссөз жүргізе алады, еңбек жағдайын тексере алады, жазатайым оқиғаны тергеуге қатыса алады және қызметкерлердің мүддесін сотта қорғай алады. Ұжымдық келісім мемлекеттік, аумақтық, салалық немесе кәсіпорын деңгейінде жасалып, әдетте бір жылдан үш жылға дейін күшінде болады. Қаралған заңнамада тәуелсіз ереуіл тетігі расталмады. Жеке еңбек дауы тікелей келіссөзден басталып, кәсіподақ қатысқан жағдайда оның көмегімен еңбек даулары жөніндегі комиссияға берілуі мүмкін. Комиссия әдетте 10 күнтізбелік күн ішінде шешеді, ал шешімге көбіне 10 күн ішінде шағым беріледі. Қызметке қайта алу, жұмыстан босату себебі не күні, мәжбүрлі бос жүрген кезеңдегі жалақы, денсаулыққа не мүлікке зиян немесе жұмысқа қабылдаудан бас тарту мәселелерінде қызметкер сотқа тікелей жүгіне алады. Сотқа жүгінудің әдеттегі мерзімі қызметке қайта алу үшін бір ай, басқа еңбек талаптары үшін үш ай; жұмыс берушінің мүліктік зиян жөніндегі талабы үшін әдетте бір жыл, ал денсаулыққа зиян талабының мерзімі жоқ. Қызметкерлер еңбек ісі бойынша сот алымынан босатылады. Ұжымдық дауларда жазбаша талап, жұмыс берушінің үш жұмыс күні ішінде жауабы, татуластыру және дау комиссиясы қажет; заңда белгіленген мерзімде сотқа жүгінуге болады. Қызметкер жұмыстан кетерде әдетте екі апта бұрын жазбаша ескертеді. Тараптар шартты кез келген уақытта жазбаша келісіммен тоқтата алады. Жұмыс беруші бастамасымен жұмыстан босату тарату, штат қысқарту, біліктіліктің жеткіліксіздігі, басшылықтағы кейбір өзгерістер, төрт айдан ұзақ ауру, қайталанған тәртіп бұзу, дәлелсіз үш сағаттан артық болмау, мас күйде болу, қауіпсіздікті өрескел бұзу немесе жалған құжат сияқты негіздермен мүмкін. Тарату немесе қысқарту үшін ескерту әдетте екі ай, біліктіліктің жеткіліксіздігі немесе мерзімді шарттың аяқталуы үшін екі апта болады. Өтемақы әдетте екі апталық орташа жалақыға, ал тарату немесе қысқарту кезінде бір айлық орташа жалақыға тең; төлем жалғасуы екі айға дейін, ал жұмыспен қамту қызметіне уақытында тіркелген кейбір жағдайда үшінші айға дейін созылуы мүмкін. Соңғы жалақы, еңбек кітапшасы және жұмыстан босату бұйрығы еңбек қатынасы тоқтаған күні немесе төлем мерзімі келгенде берілуі керек. Заңсыз жұмыстан босату қызметке қайта алуға, өткен кезеңдегі жалақыға және талап етілсе кемінде үш айлық орташа жалақы мөлшеріндегі қосымша өтемақыға әкелуі мүмкін. Мемлекеттік жұмыспен қамту қызметтері жұмыс іздеуге тегін көмек ұсынады, ал 2026 жылғы Халықты жұмыспен қамту порталы қосымша арна болып табылады. 2025 жылы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі 3,867 еңбек тексеруін, 2,352 жағдайда бұзушылықты және 3,040 санкция немесе басқа шараны хабарлады. Министрлік, өңірлік еңбек және жұмыспен қамту кеңселері, Әділет министрлігі, «Turkmenstandartlary», жергілікті мемлекеттік органдар, кәсіподақтар, еңбек даулары жөніндегі комиссиялар мен соттардың міндеттері әртүрлі; сондықтан тиісті орган мәселенің жұмысқа орналастыру, шарт жазбасы, қауіпсіздік, ұжымдық өкілдік, төлем, жұмыстан босату немесе сот шешімін орындатуға қатысты болуына байланысты таңдалады.