Turkmanistonda uy hayvonlari

Turkmanistonda har bir uy hayvonini qamrab oladigan yagona, to‘liq hujjatlashtirilgan huquqiy tizim yo‘q. Eng aniq tartibga solinadigan uy hayvonlari — itlar. Davlat veterinariya xizmati, mahalliy veterinariya organlari, munitsipalitetlar va häkimlik ma’muriyatlari ro‘yxatga olish, kasalliklarni nazorat qilish, qarovsiz itlarga oid choralar va mahalliy xizmatlarni yuritadi. Mushuklar va boshqa uy hayvonlari asosan veterinariya, bojxona va transport qoidalariga bo‘ysunadi; mushuklar yoki barcha uy hayvonlari uchun umummilliy reyestr, farzandlikka olish bozori yoki umummilliy notijorat boshpanalar tarmog‘i borligi tasdiqlanmagan. Jismoniy va yuridik shaxslar itlarni sotib olishi, sotishi, hadya qilishi va ulardan foydalanishi mumkin. Itni topshirish shartnomada rasmiylashtirilib, davlat tomonidan notarial tasdiqlanishi kerak. Xaridor va sotuvchi shaxsni tasdiqlovchi hujjatlarni so‘rashi mumkin. Sotib olinganidan keyin ikki kun ichida aniqlangan yuqumli kasallik uchun sotuvchi javobgar bo‘lib qoladi. Muomala layoqati bo‘lmagan yoki layoqati cheklangan shaxslar hujjatlashtirilgan it qoidalariga ko‘ra it sotib olishi mumkin emas. Uy va xizmat itlari vakolatli mahalliy organ tomonidan ro‘yxatga olinib, it pasportini olishi kerak. Pasportda itning nomi, tug‘ilgan sanasi, jinsi, zoti, rangi, egasi hamda tegishli bo‘lsa naslchilik qiymati va veterinariya muolajalari qayd qilinadi. Egalik veterinariya yoki ro‘yxatga olish hujjatlari, tamg‘a yoki chip kodi yoxud guvohlar bilan ham tasdiqlanishi mumkin. Mushuklar uchun shunga teng umummilliy ro‘yxat talabi hujjatlashtirilmagan. Egasi mahalliy veterinariya xizmati bilan shartnoma tuzadi, karantin va rasmiy veterinariya ko‘rsatmalariga amal qiladi, yuqumli kasallikdan shubhalansa darhol xabar beradi va profilaktika choralarini o‘z vaqtida tashkil qiladi. Itlar yoshiga mos emlanishi kerak. Kasallik, to‘satdan o‘lim yoki quturishdan shubha veterinarga bildiriladi. Veterinariya xizmatlarini faqat ro‘yxatdan o‘tgan, malakali mutaxassislar ko‘rsatishi mumkin. Veterinariya dorilari, yem va yem qo‘shimchalari davlat ro‘yxatidan o‘tgan bo‘lishi kerak. 2025-yilgi o‘zgartirish qog‘oz va raqamli veterinariya hujjatlari hamda raqamli axborot tizimini tan oladi. Yuqumsiz kasallik, qon so‘ruvchi parazitlar va gijjalarga oid xizmatlar hamda vositalar uchun odatda egalar haq to‘laydi. To‘lovlar tasdiqlangan tariflarga bo‘ysunadi, ammo uy hayvonlari uchun amaldagi umummilliy tarif jadvali topilmagan. It saqlash veterinariya-sanitariya, chorvachilik va ekologik qoidalarga mos bo‘lishi kerak. It uy hududida erkin harakatlana olmasa, unga kuniga kamida 1,5 soat erkin harakatlanish imkoniyati berilishi lozim. Tor mudofaa va xizmat istisnolaridan tashqari, itni gijgijlash taqiqlanadi. Hujjatlashtirilgan it farovonligi qoidalari go‘sht yoki teri uchun hayvon ko‘paytirish yoki saqlashni taqiqlaydi. Shafqatsizlikka ataylab tashlab ketish, og‘ir mahrumlikka duchor qilish, zararli veterinariya muolajasi, it urishtirish, kosmetik operatsiya, tish yoki tirnoqlarni doimiy olib tashlash va ovoz paylarini kesish kiradi. Qonunga rioya qilgan holda xususiy it ko‘paytirishga ruxsat beriladi. Tashkillashtirilgan ko‘paytirish uchun ro‘yxatdan o‘tgan ithana va vakolatli organning ruxsati kerak. Xulqida jiddiy buzilish, yuqumli yoki parazitar kasallik, og‘riqli irsiy kasallik, taqiqlangan yoki cheklangan zotga mansublik, yoxud urg‘ochi it ikki marta kesarcha kesishdan o‘tgan yoki 18 oylikdan kichik bo‘lsa, ko‘paytirishga ruxsat berilmaydi. Erkak it haftasiga ko‘pi bilan bitta urg‘ochi bilan juftlashtirilishi mumkin. Qo‘shimcha oziqlantirishsiz bir uyada ko‘pi bilan olti kuchuk bo‘lishi mumkin; emizuvchi boshqa ona itdan foydalanish mumkin emas. Türkmen alabaý itlari, tazy va milliy genofondga alohida mahalliy ustuvorlik beriladi. Shahar va shaharchalarda uy-joydan 1,5 kilometrdan uzoq bo‘lmagan masofada it sayr qildirish joylari bo‘lishi kerak. Mahalliy organlar veterinariya, kommunal va sanitariya choralarini muvofiqlashtiradi. Munitsipal tutish guruhlari egasiz, daydi, kasal yoki tajovuzkor itlarni insonparvarlik bilan tutadi, veterinariya ko‘rigidan o‘tkazadi, emlaydi, sterilizatsiya qiladi, tutilgan joyiga qaytaradi, boshpanaga joylashtiradi yoki boshqa yordam ko‘rsatadi. Otib o‘ldirish faqat darhol yuzaga kelgan favqulodda xavf yoki veterinarning xulosasi bilan tasdiqlangan quturish gumonida mumkin. Ro‘yxatdan o‘tgan boshpanalar, vaqtincha saqlash joylari va pitomniklar xususiy uylar bundan mustasno, turar joylardan kamida 100 metr uzoqda bo‘lishi kerak. Tutish, saqlash va tegishli xizmatlar narxini mahalliy häkimlik tariflari belgilaydi. Yo‘qolgan it egasi itning hayoti, sog‘lig‘i va yetkazgan zarari uchun javobgar bo‘lib qoladi. Xabar berish imkoniyati tug‘ilganidan keyin yo‘qolganlik haqida yetti kun ichida xabar qilish kerak. Topib olgan kishi itni qaytarishi yoki tashkilotga xabar berishi, vaqtincha saqlashi yoxud munosib saqlovchiga topshirishi mumkin. Egasi olti oy ichida itni talab qilmasa, topib olgan kishi egalikni olishi yoki itni boshpanaga berishi mumkin. Itni saqlashdan bosh tortgan egasi yozma topshirish arizasini berishi mumkin. Boshpanadagi itni sog‘liq sabablari bundan mustasno, uch oy to‘lmasdan o‘ldirish mumkin emas; yangi egaga berish ikki haftadan keyin amalga oshirilishi mumkin. Evtanaziya veterinarning ishtirokida va egasining og‘ir tuzalmas jarohat, davolab bo‘lmaydigan azob yoki keksalikning og‘ir oqibatlariga asoslangan yozma arizasi bilan amalga oshadi. O‘lgan itlar mahalliy belgilangan joylarda yoki chorva hayvonlari ko‘miladigan qabristonlarda ko‘miladi. Mushuklar va boshqa uy hayvonlarini topshirish yoki yo‘q qilish bo‘yicha rasmiy yo‘l topilmagan. Import va eksport veterinariya ruxsati hamda nazoratini talab qiladi. Hayvonlar veterinariya nazorat punktlaridan o‘tadi, yuk tekshiruvi va klinik ko‘rikdan o‘tkaziladi, 30 kungacha karantinga olinishi mumkin. Zotdor it uchun eksport qiluvchi davlatning veterinariya sertifikati va nasl-nasab hujjati yoki uning o‘rnini bosadigan hujjat kerak. O‘ta xavfli yuqumli kasalligi bor hayvonlarni import yoki eksport qilish mumkin emas. Karantin hududidan olib chiqish ruxsat va veterinariya qarorini talab qiladi. Itni eksport qilish uchun vakolatli organning ruxsati kerak; bojxona egalik hujjatlarini so‘rashi mumkin. Noyob, yo‘qolib borayotgan yoki qimmatbaho zotlar uchun Vazirlar Mahkamasining alohida tasdig‘i talab qilinishi mumkin. Bojxona ro‘yxatlarida turkman cho‘pon itlari va ov itlari kabi umurtqali hamda umurtqasiz hayvonlar eksport ruxsati talab qiladigan tovarlar qatoriga kiritilgan; muayyan holat uchun mas’ul ekologiya organi va tasnifni tekshirish kerak. Turkmenistan Airlines oldindan ruxsat berishi kerak. Uy hayvoni yoki qush qattiq, shamollatiladigan va qulflanadigan konteynerda tashilishi lozim. Salonda hayvon va konteynerning umumiy og‘irligi 8 kilogrammdan oshmasligi, konteyner o‘rindiq ostiga joylanishi va butun parvoz davomida yopiq turishi kerak. Aviakompaniya yo‘riqnomasiga ko‘ra, emlashlar xalqaro pasportga qayd etiladi va safardan kamida bir oy oldin bajariladi. Chipta uchun pul to‘lashdan avval maxsus bagaj ruxsatini olib, aeroportga erta kelish kerak. Aviakompaniyaning uy hayvoni uchun to‘lovi ochiq e’lon qilinmagan. Egalari mahalliy yoki epidemik tekshiruvlar haqida veterinariya organlaridan ma’lumot olishi va mahalliy veterinariya xizmati yoxud xususiy veterinarning harakatlari ustidan shikoyat qilishi mumkin. Ular veterinariya xizmati ruxsati bilan vaksina, dezinfeksiya vositasi va yem import qilishi mumkin. Itlar mulk hisoblanadi; itning harakatlari uchun egasi yoki qarovchisi to‘liq javobgar. Sudlar yoki ma’muriy organlar shafqatsizlik yoxud noqonuniy foydalanish holatida hayvonni olib qo‘yishi mumkin. Hayvon sug‘urtasi ixtiyoriy. Anau va Ahalda it-mushuk klinikasi, veterinariya dorixonasi va it o‘rgatish maydoni borligi tasdiqlangan. Davlat veterinariya xizmati Aşgabat, 2035/Kemine 92 manzilida, chegara va tranzit veterinariya idorasi esa Bekrewe, 2098/Gagarina 49 manzilida joylashgan. Mahalliy xizmatlar, tariflar, sayr joylari, ko‘mish joylari va daydi itlar bilan ishlash hududga qarab farq qilishi mumkin.