Turkmenistonda yashash muhiti

Turkmenistonda yashash muhiti bo‘yicha barcha masalani qamrab oladigan yagona ommaviy xizmat yo‘q. Vazifalar Daşky gurşawy goramak ministrligi, Döwlet suw hojalyk komiteti, Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrligi, Gurluşyk we binagärlik ministrligi, Seysmologiýa we atmosfera fizikasy instituty, mahalliy häkimliklar, kommunal xizmat ko‘rsatuvchilar va Aarhus markazi o‘rtasida taqsimlangan. Atrof-muhitni muhofaza qilish vazirligi 2023-yilda sobiq Qishloq xo‘jaligi va atrof-muhitni muhofaza qilish vazirligi bo‘lingach tashkil etilgan. Boshqaruv odatda milliy darajadan welaýat va etraplar orqali shaharlar hamda häkimliklargacha boradi; shu sababli amaliy sharoit va mas’ul idoralar manzilga bog‘liq. 2023-yilda elektr energiyasidan foydalanish 100% deb xabar qilingan, biroq suv va sanitariya holati keskin farq qiladi. 2022-yilgi uy-joy ro‘yxatga olishida 613 087 xonadonda markaziy tizim orqali uy ichiga suv kelishi, 408 708 xonadonda esa alohida tizim qayd etilgan. Boshqa xonadonlar uy tashqarisidagi suv quvuri, quduq yoki burg‘ilangan quduq, yer usti suvi, tashib keltiriladigan yoki idishdagi suvdan foydalangan. Qishloq xonadonlari shahar xonadonlariga qaraganda alohida tizim, quduq va tashiladigan suvga ko‘proq tayanadi. Ro‘yxatga olishda 436 281 xonadonda markaziy kanalizatsiya, 622 155 xonadonda esa alohida kanalizatsiya qayd etilgan; qishloq xonadonlarida markaziy kanalizatsiya emas, alohida tizim qayd qilingan. Bu toifalar sanitariya xavfsiz boshqarilishini o‘z-o‘zidan isbotlamaydi. Milliy suv ko‘rsatkichlarini ham ehtiyotkor talqin qilish kerak. BMTning 2024-yilgi modeli xavfsiz boshqariladigan ichimlik suvi qamrovini 94,9% deb baholagan, UNICEF esa 2022-yilda asosiy ichimlik suviga kirishni 100% deb bildirgan. 2023-yilda baholangan barcha suv obyektlarining atrof-muhit sifati 75,1%, daryolarniki 80%, ochiq suv havzalariniki 66% deb ko‘rsatilgan. Qurg‘oqchil iqlim, sug‘orishga tayanish, sho‘rlanish, suv mavjudligining pasayishi va Amudaryo, Qoraqum kanali hamda Orol havzasiga bosim mahalliy sharoitni belgilaydi. Dashoguz va Lebap sho‘rlangan tuproq, chang va tuz bo‘ronlari hamda suv tanqisligiga ayniqsa moyil. Suv masalalarini Döwlet suw hojalyk komiteti, mahalliy suv idoralari va häkimliklar yuritadi; ekologik muammolarda Atrof-muhitni muhofaza qilish vazirligi ham qatnashadi. Aşgabatda 2024-yilda ochilgan, kuniga 150 000 kub metr quvvatga ega deb ko‘rsatilgan Bagtyýarlyk ichimlik suvini tozalash inshooti, shuningdek drenaj, oqova suv va yerosti suvi loyihalari mavjud. Aşgabatagyzsuw mahalliy suv tashkilotidir. Avazada tuzsizlantirish inshooti, oqova suvni tozalash, suv tarmoqlari, bog‘lar va turizm infratuzilmasi bor, biroq mahalliy kirish va tarif ma’lumotlarini tasdiqlab bo‘lmadi. Elektr, suv va chiqindi tariflari hamda ulanish to‘lovlari mavjud rasmiy materiallarda ishonchli tarzda hujjatlashtirilmagan va hudud hamda mulkka qarab farq qilishi mumkin. Havo ifloslanishi muhim tashvishdir. JSSTning 2022-yilgi ma’lumot kartasida 2016-yilga asoslangan o‘rtacha yillik PM2.5 ko‘rsatkichi har kub metrga 33 mikrogramm bo‘lib, JSSTning 5 mikrogramm me’yoridan qariyb yetti baravar yuqori qayd etilgan. Bu eski raqam bo‘lib, ayni mahalla holatini ko‘rsatmaydi. Shahar o‘sishi, sanoat va energetika inshootlari, quruq tuproq, chang va tuz bo‘ronlari hamda chiqindi yoqilishi ehtimoli xavf manbalaridir, biroq manbalarni ajratib ko‘rsatadigan ishonchli va joriy milliy ma’lumot yo‘q. Atrof-muhitni muhofaza qilish vazirligi va boshqa organlar atmosfera havosini kuzatadi; sog‘liq bilan bog‘liq me’yorlarni Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrligi ko‘rib chiqadi. Shahar miqyosidagi joriy o‘lchovlar hamda umumxalq ogohlantirish yoki shikoyat kanallari cheklangan. Atrof-muhit shovqini va tebranish tabiatni muhofaza qilish to‘g‘risidagi qonun bilan tartibga solinadi; unda shovqin, tebranish, magnit maydon, infraqizil nurlanish va boshqa fizik ta’sirlar uchun ruxsat etilgan darajalar belgilanadi. Turar joy, jamoat va ochiq hududlardagi korxona hamda jismoniy shaxslarning tegishli majburiyatlari bor; rejalashtirish, qurilish va foydalanishda me’yorlarni hisobga olish kerak. Muayyan ishda ekologiya, sog‘liqni saqlash, mahalliy qurilish va ma’muriy organlar qatnashishi mumkin, biroq umummilliy joriy shovqin qatori yoki yagona ochiq o‘lchov tartibi tasdiqlanmadi. Yashil hududlarga shahar bog‘lari, yashil belbog‘lar, o‘rmon zonalari, ko‘kalamzor joylar va botanika muassasalari kiradi. Daraxt ekish soyani, salqinlikni, changni kamaytirish, dam olish va shahar issig‘idan himoyani qo‘llab-quvvatlaydi, ammo qurg‘oqchil iqlimda sug‘orish va parvarishga bog‘liq. 2024-yilda Aşgabat va Arkadagda 1,5 millionga yaqin ko‘chat ekilgani, 2025-yil 22-martda esa umumxalq ekish kampaniyasi o‘tkazilgani xabar qilingan. Misollar: Aşgabatda rejalashtirilgan keng ko‘kalamzorlashtirish va tomchilatib sug‘orish, Dashoguz yaqinidagi Botendag himoya o‘rmon hududi va Avaza bog‘lari. Milliy o‘rmon dasturi 2021–2025-yillarni qamragan. 2025-yilda o‘rmon ekinzorlari, muhofaza etiladigan va tabiiy hududlar, tog‘oldi va dasht o‘simliklari hamda bog‘ ekinzorlari uchun yong‘in xavfi rejimi 1-maydan 30-oktabrgacha amal qilgan. Ommaviy yashil hududlarning ish vaqti, to‘lovi va qulaylik standartlari umummilliy miqyosda mavjud emas. Xavfsizlik masalalariga tabiiy va sanoat xavflari kiradi. Zilzila, qurg‘oqchilik, suv toshqini va jala toshqini, chang, qum va tuz bo‘ronlari, keskin issiq va yong‘in turli hududlarga ta’sir qilishi mumkin. Köpetdag va Aşgabat atrofi seysmik xavfi yuqori hududdir; 1948-yilgi zilzila magnitudasi 7,3 deb ko‘rsatilgan, Seysmologiya instituti esa yiliga 6 000 tagacha seysmik hodisa qayd etadi. 2018-yil iyulidan 2026-yil iyuligacha davom etuvchi milliy seysmik xavf loyihasida Aşgabat sinov hududi sifatida kiritilgan. Neft, gaz, kimyo va boshqa sanoat inshootlari qo‘shimcha xavf tug‘diradi. Mudofaa vazirligining Fuqarolik mudofaasi va qutqaruv ishlari bosh boshqarmasi, Seysmologiya instituti, mahalliy idoralar hamda yong‘in va ekologiya idoralari tegishli vazifalarni bo‘lishib bajaradi. Xavfli ishlab chiqarish obyektlari sifatida tasniflangan inshootlarga ro‘yxatga olish, avariyani mahalliylashtirish rejalari va oqibatlarni boshqarish qoidalari qo‘llanadi. Ekologik axborot va ishtirok etishning rasmiy huquqiy asosi mavjud. Turkmeniston Aarhus konvensiyasiga 2001-yil 30-oktabrda qo‘shilgan. 2020-yilgi Ekologik axborot to‘g‘risidagi qonun, 2014-yilgi Tabiatni muhofaza qilish to‘g‘risidagi qonun, 2015-yilgi Shaharsozlik faoliyati to‘g‘risidagi qonun va keyingi o‘zgartirishlarni o‘z ichiga olgan 2014-yilgi Ekologik ekspertiza to‘g‘risidagi qonun tegishli tartiblarni belgilaydi. Fuqarolar, chet elliklar, yuridik shaxslar va fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar ekologik axborotni so‘rash huquqiga rasman ega. Kirish bepul deb belgilangan; qidirish, hujjatlarni ko‘rish, nusxa olish va rasmiy javob olishni qamrashi mumkin. So‘rovni Atrof-muhitni muhofaza qilish vazirligiga yoki axborotga ega boshqa organga yuborish mumkin. Aşgabatdagi Aarhus markazi va welaýat axborot markazlari ham foydalanishga yordam beradi. Rad etish, noto‘g‘ri axborot yoki taqdim qilmaslik ustidan yuqori organga yoki sudga shikoyat qilish mumkin, ammo javob muddatlari va ishlar natijalari tasdiqlanmagan. Shaharsozlikka oid axborot rivojlanish, yerdan foydalanish va obodonlashtirishga tegishli bo‘lishi mumkin. Rejalashtirish hujjatlari tasdiqlanishidan oldin fikr va takliflar topshirish mumkin. Tegishli qoidalar qamrab olgan faoliyatni amalga oshirishdan oldin davlat ekologik ekspertizasi talab qilinadi; ekologiyaga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan faoliyat uchun atrof-muhitga ta’sirni baholash ham kerak bo‘lishi mumkin. Jamoat ekologik ekspertizasini jamoat birlashmalari o‘tkazishi mumkin, mahalliy ijroiya va o‘zini o‘zi boshqarish organlari esa jamoat muhokamasiga ko‘maklashadi. Davlat ekspertizasi haqini ariza beruvchi to‘laydi; umumbashariy joriy ko‘rib chiqish muddati yoki tarif jadvali tasdiqlanmagan. Shahar o‘sishi Aşgabat, Arkadag va Avaza hamda Turkmenbaşy hududida jamlangan. Yangi uy-joylar, kommunal tarmoqlar, suvni tozalash, bog‘ va yo‘llar foydalanish imkoniyatini yaxshilashi mumkin, shu bilan birga suv talabi, chiqindi, energiya sarfi, issiq orol ta’siri va mahalliy havo yoki suv ifloslanishini oshirishi mumkin. Iqlim va yer bosimiga issiqlikning ortishi, sho‘rlanish, qurg‘oqchilik, suv tanqisligi va yer degradatsiyasi kiradi. BMTning 2019-yilgi Turkmeniston boshlang‘ich ma’lumotida umumiy yer maydonining 17,72%i degradatsiyaga uchragani, 15,24%i qurg‘oqchilikdan ta’sirlangani, 1,7 million gektardan ortiq qishloq xo‘jaligi yeriga tuz-chang bo‘ronlari ta’sir qilgani va sug‘oriladigan yerlarning 39%dan ortig‘i o‘rtacha yoki kuchli sho‘rlangani qayd etilgan. Bu raqamlar boshlang‘ich ma’lumotlarga bog‘liq bo‘lib, har yilgi joriy monitoringni anglatmaydi. Maishiy va kommunal chiqindi shahar atrofiga bevosita bosim qiladi. 2021-yilda BMTTD va vazirlik loyihasi Ashgabat va Avazaga dastlab e’tibor qaratib, keyinchalik kengaytirish ko‘zlangan Milliy chiqindilarni boshqarish strategiyasi, chiqindi tasniflagichi, xavfli chiqindi mezonlari hamda havo va suv monitoringi dasturlarini ishlab chiqdi. Rasmiy muqobillarga kommunal yig‘ish va yo‘q qilish, manbada kamaytirish, qayta ishlash tajribalari, xulq-atvor kampaniyalari hamda ommaviy tozalash yoki daraxt ekish tadbirlari kiradi. Umumxalq yig‘ish qamrovi, poligon standartlari, qayta ishlash darajasi, tariflar va yagona ommaviy shikoyat kanali tasdiqlanmagan; shu sababli Aşgabat va Avazadagi holatni mamlakat bo‘ylab xizmat deb hisoblamang. Milliy iqlim, o‘rmon, Orol havzasi va ekologiya dasturlari siyosiy yo‘nalish beradi, ammo 2021–2025-yillardagi Milliy Orol dengizi dasturining davomchisi va natijalarini tasdiqlab bo‘lmadi.