Biashara nchini Uganda

Biashara inaweza kufanya kazi kama jina la biashara au umiliki wa mtu mmoja, ubia, Ubia wa Dhima yenye Kikomo (Limited Liability Partnership), kampuni binafsi yenye dhima yenye kikomo kwa hisa, kampuni yenye dhima yenye kikomo kwa dhamana, kampuni ya umma au kampuni ya kigeni. Aina hizi hutofautiana kwa dhima ya mtu binafsi, usimamizi, mtaji, wajibu wa kuwasilisha nyaraka na upatikanaji wa ufadhili. Shughuli ya kaya au sokoni inaweza kubaki isiyo rasmi, lakini hali hiyo mara nyingi hupunguza upatikanaji wa zabuni, ufadhili rasmi, ununuzi wa umma na ushahidi wa kisheria unaotegemeka. Tathmini ya 2026 ilikadiria kuwa shughuli zisizo rasmi zilichangia 54.75% ya shughuli za Uganda katika mwaka wa fedha 2024/25, na zaidi ya 91% ya biashara zisizo rasmi zilikuwa ndogo sana. Takriban 70% zilianza kwa akiba ya kaya na takriban 80% zilimilikiwa na wanawake. Takwimu hizi zinaeleza uchumi usio rasmi; hazitoi msamaha wa jumla dhidi ya usajili, kodi au leseni. Ofisi ya Usajili wa Huduma za Uganda (Uganda Registration Services Bureau, URSB) hushughulikia usajili wa majina ya biashara na uundaji wa kampuni. Mchakato wake wa mtandaoni kwa kawaida hufuata uhifadhi wa jina, usajili au uundaji wa kampuni, kisha utoaji wa cheti. Ada zilizochapishwa ni UGX 35,000 kwa kuhifadhi jina, UGX 55,000 kwa kusajili jina la biashara na UGX 105,000 kwa kampuni yenye mtaji wa kawaida wa hisa usiozidi UGX 5,000,000; ada ya mtaji wa kawaida wa hisa ulio juu ya kiasi hicho ni 1.5%. Marejesho ya mwaka ya kampuni binafsi yameorodheshwa kuwa UGX 55,000, na ya kampuni ya kigeni kuwa USD 70. Thibitisha ada na muda wa kushughulikia kabla ya kuwasilisha kwa sababu vinaweza kubadilika. Ripoti ya serikali ilirekodi muda wa takriban saa tatu kwa usajili wa biashara na dakika 30 kwa usajili wa jina la biashara, lakini nyaraka zinazokosekana au maswali rasmi yanaweza kuongeza muda halisi. Kampuni na Ubia wa Dhima yenye Kikomo lazima zihifadhi taarifa za wamiliki halisi. Taarifa ya kuundwa kwa rejista hiyo lazima imfikie Msajili ndani ya siku 14; URSB inaweza kuzuia nyaraka zaidi kuwasilishwa ikiwa taarifa zinazohitajika za wamiliki halisi hazipo. Baada ya usajili wa URSB, biashara kwa kawaida hupata Nambari ya Utambulisho wa Mlipakodi (Tax Identification Number, TIN) kutoka Mamlaka ya Mapato ya Uganda. Mchakato wa sasa wa kuomba TIN unaelezwa kuwa wa papo hapo, mradi ombi ni sahihi na limekamilika. Kodi hutegemea aina ya kisheria na shughuli. Kodi ya mapato ya kampuni ni 30% ya mapato yanayotozwa kodi. Kodi ya biashara ya mtu binafsi hufuata mfumo tofauti. Kodi ya makadirio inaweza kutumika kwa biashara ndogo zenye mauzo ya mwaka kutoka UGX 10,000,000 hadi UGX 150,000,000, ingawa baadhi ya makundi ya taaluma hayajumuishwi. Kodi ya Ongezeko la Thamani (Value Added Tax, VAT) inakuwa lazima mauzo yanayotozwa kodi yakifikia UGX 150,000,000 kwa mwaka au UGX 37,500,000 ndani ya miezi mitatu mfululizo; usajili wa hiari unaweza pia kuwezekana. Biashara lazima ihifadhi rekodi na itimize tarehe za mwisho zinazohusika za marejesho ya kodi ya mapato, VAT, kodi ya zuio na PAYE. Mfumo wa Risiti na Ankara za Kielektroniki (Electronic Fiscal Receipting and Invoicing Solution, EFRIS) unahitaji ankara au risiti za kielektroniki kutoka kwa walipakodi waliosajiliwa VAT na sekta zilizotajwa. Unahitaji TIN na unaweza kutumiwa kupitia programu ya simu, programu ya kompyuta, tovuti, kiolesura cha programu au kifaa cha kifedha cha kielektroniki. Matumizi nje ya mtandao yana kikomo cha siku tano. Tovuti imekusudiwa biashara zenye miamala chini ya 100 kwa siku na mauzo yaliyo chini ya UGX 2,000,000,000. Mlipakodi ndiye anayebeba gharama ya uzingatiaji. Kutofuata sheria kunaweza kusababisha kodi ya adhabu ya mara mbili ya kodi inayodaiwa au pointi kumi za sarafu, chochote kilicho juu. Leseni ya biashara hushughulikiwa na serikali ya eneo husika au, Kampala, na Mamlaka ya Jiji la Kampala. Kwa kawaida inahitajika kabla ya biashara kuanza na hufunika mwaka wa kalenda kuanzia 1 Januari hadi 31 Desemba. Masharti na ada hutegemea eneo la biashara, usafi, viwango vya majengo, afya ya mhusika na kundi la biashara. Mifano na misamaha ya KCCA, ikiwemo baadhi ya shughuli za sokoni na uuzaji wa mazao ya kilimo au bidhaa za mikono za mtu mwenyewe, haipaswi kuchukuliwa kuwa sheria ya nchi nzima. Bidhaa na huduma zinaweza pia kuhitaji idhini za sekta. Kituo cha Huduma za Pamoja za eBiz cha Uganda huleta pamoja huduma kama leseni za biashara, tathmini ya athari kwa mazingira, masuala ya maji ya viwandani na uthibitishaji wa bidhaa au huduma. Ofisi ya Viwango ya Kitaifa ya Uganda (Uganda National Bureau of Standards, UNBS) huhitaji uthibitishaji na alama ya Q kwa bidhaa zinazohusika; viwango vya hiari havigeuki moja kwa moja kuwa masharti ya kisheria. Mamlaka ya Uwekezaji ya Uganda (Uganda Investment Authority, UIA) inaweza kutoa Leseni ya Uwekezaji kwa miradi inayostahili. Leseni hii haichukui nafasi ya usajili wa URSB, usajili wa kodi wa URA au leseni ya biashara ya eneo husika. Ombi ni bure, na faili kamili kwa kawaida hushughulikiwa ndani ya saa 24 za kazi, lakini idhini si ya moja kwa moja. Faili inaweza kuhitaji cheti cha uundaji wa kampuni, mkataba na kanuni za kampuni, TIN ya kampuni, pendekezo la biashara la angalau kurasa tano, ushahidi wa ufadhili, uthibitisho wa eneo na pasipoti au kitambulisho cha taifa. Viwango vya uwekezaji vilivyotajwa ni USD 50,000 kwa miradi ya ndani na USD 250,000 kwa miradi ya kimataifa. UIA inasema mwekezaji wa kigeni hahitaji mshirika wa ndani kwa lazima; usajili wa kampuni, uhamiaji na vibali vya kazi ni masuala tofauti. Waajiri wana wajibu wa ziada wa mishahara. Mchango wa kawaida kwa Mfuko wa Taifa wa Hifadhi ya Jamii (National Social Security Fund, NSSF) ni 5% unaokatwa kwa mfanyakazi na 10% unaolipwa na mwajiri, jumla 15%, na malipo yanapaswa kufanywa kufikia tarehe 15 ya mwezi unaofuata. Watu waliojiajiri wanaweza kutoa michango ya hiari ya NSSF. Masharti ya ajira na sheria za kazi hutumika sambamba na kanuni za biashara na hayapaswi kuchukuliwa kuwa sehemu ya usajili wa kampuni. Kurasimisha biashara kunaweza kuboresha upatikanaji wa ufadhili, zabuni, masoko na msaada wa biashara, lakini usajili hauhakikishi ufadhili au mafanikio ya kibiashara. Tovuti ya Kitaifa ya Biashara Ndogo na za Kati (National SME Portal) hutoa taarifa za ufadhili, ujenzi wa uwezo, ushauri wa biashara, taarifa za soko, miunganisho ya biashara na wasifu. Programu za Benki ya Maendeleo ya Uganda hulenga, miongoni mwa maeneo mengine, biashara ndogo na za kati, biashara zinazoongozwa na wanawake au vijana, kilimo, tabianchi, sayansi na teknolojia, na wakandarasi. Programu ya INVITE ya Benki Kuu ya Uganda hutoa ufadhili na msaada wa kiufundi kwa biashara ndogo sana, ndogo na za kati zinazostahili, kampuni za utengenezaji na zinazolenga mauzo ya nje, na biashara zinazohusiana na jamii zinazowahifadhi wakimbizi au jamii zinazowapokea. Wizara ya Biashara, Viwanda na Ushirika husaidia sera, makundi ya biashara, teknolojia, ubora, upatikanaji wa masoko na ujuzi. Kila programu ina masharti yake. Haki miliki inaweza kulinda jina la biashara, chapa, usanifu au uvumbuzi. Huduma ya IP Online ya URSB hushughulikia alama za biashara, hataza na usanifu. Ombi la alama ya biashara hutangazwa na kwa kawaida huwa na kipindi cha pingamizi cha siku 60. Kusafirisha bidhaa nje kunahitaji usajili katika Bodi ya Kukuza Mauzo ya Nje ya Uganda na kunaweza kuhitaji uthibitisho wa usajili, TIN, Fomu 20, taarifa ya benki, nyaraka za bidhaa au ubora na nyaraka za kituo cha kufungashia. Dirisha la Pamoja la Kielektroniki la Biashara la Uganda na ASYCUDA husaidia uzingatiaji wa biashara. Bidhaa zilizodhibitiwa huhitaji vibali au leseni za ziada, na masharti hutofautiana kwa bidhaa na njia ya usafirishaji. Kusitisha shughuli kwa muda hakufuti TIN ya URA moja kwa moja. Masuala ya kodi yaliyobaki lazima yatatuliwe; biashara inaweza kuhitaji kuomba maandishi ya kuzima kwa muda na baadaye kuwezesha tena, huku marejesho ya NIL yakiendelea kuhitajika. Ili kufunga jina la biashara lililosajiliwa, taarifa ya kusitisha imeorodheshwa kuwa UGX 35,000. Kampuni yenye uwezo wa kulipa madeni inaweza kutumia ufungaji wa hiari kwa azimio maalum, tamko la uwezo wa kulipa na taarifa ya hali ya mali na madeni, ikifuatiwa na tangazo la umma la siku 30 na mchakato unaohitajika wa kufutwa kupitia Mpokeaji Rasmi. Kampuni isiyoweza kulipa madeni hufuata taratibu za ufilisi zinazohusisha Mpokeaji Rasmi au mtaalamu wa ufilisi. Uhamisho wa hisa, mali za biashara au majengo ya kibiashara unaweza kuwa na matokeo ya kodi; uwasilishaji wa uhamisho wa hisa kwa URSB umeorodheshwa kuwa UGX 35,000.