Majanga nchini Uganda

Hatari za majanga zinazotokea mara nyingi zaidi Uganda zinahusiana na hali ya hewa na maji. Ukame ni muhimu hasa Karamoja. Mafuriko na maji kutuama huathiri nyanda za chini, mabonde ya mito na maziwa na maeneo ya mijini, ikiwemo Kampala. Maporomoko ya ardhi na matope ni muhimu hasa maeneo ya Mlima Elgon, Rwenzori na Kigezi. Radi, mvua ya mawe na dhoruba za upepo hutokea katika maeneo mbalimbali, ilhali matetemeko ya ardhi huonekana katika tathmini za kitaifa za hatari lakini kwa jumla yana umuhimu mdogo zaidi kwa mwitikio. Tathmini za hatari za msimu zinaweza pia kutambua mafuriko ya ghafla mijini, mmomonyoko wa udongo, magonjwa ya mifugo, wadudu waharibifu wa mazao, magonjwa yanayohusiana na maji na malaria kuwa hatari zinazoibuka. Matibabu ya magonjwa ni ya huduma za afya, na uhalifu ni mada tofauti isipokuwa unapoathiri moja kwa moja shughuli za majanga. Mfumo wa kitaifa huitwa Utayari na Usimamizi wa Majanga. Ofisi ya Waziri Mkuu huratibu usimamizi wa kitaifa wa hatari za majanga, misaada na urejeshaji. Kituo cha Kitaifa cha Uratibu na Operesheni za Dharura, kinachojulikana kama NECOC, hufanya kazi saa zote kwa tahadhari za mapema na uratibu wa majanga. Idara ya Huduma za Hali ya Hewa hutoa utabiri na tahadhari za kila siku, za miji, baharini na za msimu. Mfumo Jumuishi wa Taifa wa Tahadhari za Mapema wa Uganda, unaojulikana kama U-NIEWS, husambaza taarifa na wasifu wa hatari. Taarifa huwafikia umma kupitia redio za FM, televisheni, vyombo vya habari vya maandishi na SMS, ikiwemo huduma ya SMS *901#. Mwitikio wa kawaida huanzia ufuatiliaji wa hatari, kisha onyo, mawasiliano ya jamii, hatua za wilaya na shughuli za dharura. Kamati za Usimamizi wa Majanga za Wilaya na Kamati za Sera ya Majanga za Wilaya hutumia mipango ya dharura ya wilaya, hasa maeneo yaliyo katika hatari kubwa. Jeshi la Polisi la Uganda, Huduma za Kuzuia Moto na Uokoaji, Jeshi la Ulinzi la Wananchi wa Uganda na Shirika la Msalaba Mwekundu Uganda zinaweza kusaidia kuripoti, kutafuta na kuokoa watu, uhamishaji, makazi ya muda, misaada ya chakula na vitu visivyo chakula, msaada wa afya na hatua za maji, usafi wa mazingira na usafi binafsi. Mamlaka za wilaya, miji na maeneo mengine ya mijini huratibu utekelezaji wa eneo, huku Ofisi ya Waziri Mkuu ikiweza kutoa vifaa vya misaada kutoka ghala lake la kitaifa. Utayari hujumuisha kuchora ramani za hatari na udhaifu, tathmini za wilaya na jamii, mipango ya dharura ya mafuriko, maporomoko ya ardhi na ukame, uhamasishaji wa umma, mazoezi, mafunzo ya hatari za tabianchi na kuweka mapema vitu vya msaada. Jamii na kaya zinatarajiwa kufuata tahadhari, kuanzisha mipango ya eneo, kuepuka kuvuka sehemu hatari na kuripoti matukio. Wakati wa mafuriko, watu wanapaswa kuepuka kuvuka barabara zilizojaa maji au maji yanayotembea. Wakati wa radi, tafuta makazi mbali na maeneo ya wazi, miti mirefu na vitu vinavyopitisha umeme. Matukio ya ziwa na mto yanahitaji msaada wa uokoaji wa watu waliofunzwa badala ya kuvuka kwa kujibunia. Uganda haina rejesta moja ya kitaifa ya umma ya njia za uhamishaji na makazi yaliyotambuliwa katika mfumo wa kitaifa uliokaguliwa. Kwa hiyo uhamishaji na kuhamia kwa muda hutegemea tukio, mpango wa dharura wa wilaya na uratibu wa eneo. Baadhi ya jamii kwenye miteremko mikali au isiyo imara zinaweza kukaa kwa muda na familia zinazowapokea. Uhamishaji rasmi wa makazi ya watu wanaoishi katika maeneo yenye hatari kubwa hufanywa kwa programu na hatua, si moja kwa moja. Urejeshaji unaweza kujumuisha ardhi salama zaidi, nyumba, barabara, shule, vituo vya afya, huduma za maji, urejeshaji wa riziki, upandaji upya wa misitu na ukarabati wa miundombinu iliyoharibika. Upatikanaji wa tahadhari na simu za dharura ni wa umma. Misaada, usaidizi wa riziki na kuhamishwa kwa makazi hutegemea hatari, tathmini ya uharibifu na hali ya jamii iliyoathirika; taarifa za kitaifa zilizopo hazijaweka malipo ya fedha ya jumla kwa waathirika wa majanga. Simu za dharura zinaweza kupigwa kwa NECOC kupitia 0800177777, Polisi wa Uganda kupitia 112 au 999, Kituo cha Kitaifa cha Dharura kupitia 0800199399 na Huduma za Moto na Uokoaji kupitia 0800121222. Simu na tahadhari kwa jumla hazina ada kwa mtumiaji, huku muda wa mwitikio ukitegemea tukio, ufikikaji, uwezo wa wilaya na rasilimali zilizopo. Mipango ya kitaifa pia huzingatia nyumba, barabara, mifereji ya maji, usafiri na biashara, shule, vituo vya afya na maji, huduma za umma, mashamba na mifumo ya mifugo. Katika maeneo yenye hatari kubwa, mipango inapaswa kutumia ramani na wasifu wa hatari wa NECOC badala ya kutegemea uzoefu wa zamani pekee. Mpango wa kuhamisha watu wa Mlima Elgon unaonyesha ukubwa wa baadhi ya hatua: mpango wa 2026 ulitaja kaya 9,417 zilizo katika hatari kubwa na lengo la ekari 21,000, kwa muundo uliotoa ekari mbili na UGX 10,000,000 kwa kila kaya. Mpango tofauti ulitambua kaya 1,224 za kuhamishwa kutoka Bunambutye hadi Lower Kween na ekari 1,318 zilizonunuliwa kwa madhumuni hayo. Takwimu hizi zinaeleza programu mahususi na hazianzishi haki ya jumla kwa kila kaya iliyoathiriwa na janga.