Ukosefu wa ajira nchini Uganda

Labour Market Survey 2025 ilirekodi ukosefu wa ajira wa 12.2% kwa watu wenye umri wa miaka 15 na zaidi. Kiwango kilikuwa 13.9% kwa wanawake na 10.8% kwa wanaume, 12.8% mijini na 11.8% vijijini. Miongoni mwa wenye umri wa miaka 15 hadi 24, ukosefu wa ajira ulifikia 17.9%, ikijumuisha 21.0% kwa wanawake vijana na 15.2% kwa wanaume vijana. Sensa ya 2024 iliripoti 12.3% chini ya kipimo chake cha kimataifa; takwimu hizo mbili hazipaswi kulinganishwa bila kuzingatia tofauti za mbinu na umri unaojumuishwa. Ukosefu wa ajira pekee hauonyeshi hali nzima ya ajira. Katika Labour Market Survey, 42.6% ya watu wenye umri wa miaka 15 hadi 24 na 50.9% ya wenye umri wa miaka 18 hadi 30 hawakuwa kwenye ajira, elimu au mafunzo. Matumizi duni ya nguvu kazi yalikuwa 41.6%, na kipimo cha pamoja cha ukosefu wa ajira na nguvu kazi inayoweza kushiriki kilifikia 36.0%, ikijumuisha 43.2% kwa wanawake na 28.8% kwa wanaume. Miongoni mwa watu ambao hawakuwa wakitafuta kazi kikamilifu, kukata tamaa kulichangia 46.1%, majukumu ya familia au kaya 26.6%, ujauzito 2.2% na ugonjwa, jeraha au ulemavu 3.2%. Vipimo hivi vinaonyesha umuhimu wa kazi isiyo rasmi, saa zisizotosha na kutoshiriki pia. Huduma ya umma inayoshughulikia ajira nchini Uganda hutolewa kupitia Ministry of Gender, Labour and Social Development, ikiwemo Department of Employment Services na Commissioner for Employment Services. District Labour Officers hushughulikia masuala ya kazi katika maeneo yao. ESMIS ni mfumo wa kitaifa wa kidijitali kwa raia wa Uganda wanaotafuta kazi. Usajili ni bure na unahitaji National Identification Number, jina, anwani ya barua pepe, nambari ya simu na uthibitishaji. Mtafuta kazi aliyesajiliwa anaweza kupakia CV, kutafuta na kuomba nafasi, kupokea mialiko na kufuatilia hali ya ombi. Ushauri wa ajira, mwongozo wa taaluma na ulinganishaji wa kazi ni bure, unapatikana mtandaoni au ana kwa ana, na usajili si wa lazima wala dhamana ya kupata kazi. Hata hivyo, upatikanaji wa intaneti, NIN, barua pepe na simu inayofanya kazi unaweza kuathiri upatikanaji wa huduma. Baada ya kazi kuisha, hifadhi barua ya kusitisha au kumalizika kwa mkataba na kagua mshahara wa mwisho, likizo ambayo haikutumika na fidia yoyote inayowezekana ya kuachishwa kazi. Chini ya taarifa za sasa za Employment Act, notisi ya maandishi ni angalau wiki mbili baada ya zaidi ya miezi sita lakini chini ya mwaka mmoja wa huduma, mwezi mmoja baada ya zaidi ya mwaka mmoja lakini chini ya miaka mitano, miezi miwili baada ya miaka mitano lakini chini ya kumi, na miezi mitatu baada ya miaka kumi au zaidi. Wakati wa kipindi cha notisi, mfanyakazi hupata angalau nusu siku kwa wiki ya kutafuta kazi. Fidia ya kuachishwa kazi inaweza kutumika baada ya angalau miezi sita ya huduma endelevu katika hali kama kufukuzwa isivyo haki, kifo, kutoweza kufanya kazi kimwili, kupunguzwa kwa wafanyakazi au kutolipwa mshahara na kusitishwa kwa kazi baadaye; hesabu ya sasa ni mshahara wa mwezi mmoja kwa kila mwaka uliofanya kazi. Mgogoro kuhusu kusitishwa kazi kinyume cha sheria kwa kawaida huhitaji angalau wiki 13 za ajira endelevu na malalamiko kwa Afisa wa Kazi ndani ya miezi mitatu, ilhali malalamiko ya kufukuzwa kwa muhtasari yana kipindi cha miezi sita. Ajira ya majaribio imetengwa katika kanuni iliyotajwa ya malalamiko ya kusitishwa kazi kinyume cha sheria. Maafisa wa Kazi wanaweza kuchunguza, kusuluhisha kwa upatanishi, kupatanisha, kufanya usuluhishi au kutoa uamuzi. Malipo ya NSSF si mafao ya jumla ya ukosefu wa ajira. NSSF Withdrawal Benefit huhitaji umri wa miaka 50 au zaidi na angalau mwaka mmoja nje ya ajira, pamoja na picha ya pasipoti, hati ya utambulisho, taarifa za benki na barua ya kuacha kazi. NSSF age benefit huanza akiwa na miaka 55, ilhali midterm benefits huhitaji umri wa miaka 45 na angalau miaka kumi ya michango. Muda unaolengwa wa kushughulikia na NSSF ni siku sita ikiwa ushahidi unaohitajika umekamilika. Njia za kurejea kazini zinajumuisha ulinganishaji na ushauri wa ESMIS, mashirika binafsi ya uajiri yenye leseni na yanayodhibitiwa kupitia MGLSD, na baadhi ya mipango. NAGV na A-MIS huwasaidia vijana wasio na ajira au walio na ajira pungufu wenye umri wa miaka 18 hadi 35 kupitia kujitolea kwa wahitimu, uanagenzi na kuboresha ujuzi pamoja na ushauri na maandalizi ya kazi. Upatikanaji hutegemea matangazo ya nafasi badala ya haki ya kudumu; MGLSD iliripoti kuwa wanafunzi 520 wa uanagenzi walikuwa na mpito wa 73.1% kwenda kwenye ajira na wajitolea wahitimu 242 walikuwa na takriban 75% ya ajira rasmi wakati au baada ya nafasi ya mwaka mmoja. Youth Livelihood Programme huwasaidia vijana wasio na ajira au maskini wenye umri wa miaka 18 hadi 30 kupitia maendeleo ya ujuzi, msaada wa riziki na taasisi, mara nyingi kwa mifumo ya vikundi au fedha zinazozunguka kwa kujiajiri. UWEP huwasaidia wanawake wenye umri wa miaka 18 hadi 65, wakiwemo wasio na ajira, kupitia fedha, ujuzi, ukuaji wa biashara na masoko. YLP na UWEP ni njia za kupata riziki, si bima ya ukosefu wa ajira. Malalamiko kwa huduma za Labour au MGLSD ni bure, na mkataba wa huduma unaweka lengo la siku saba la kushughulikia malalamiko.