ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਸਿਵਲ ਕਾਨੂੰਨ

ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਸਿਵਲ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਆਮ ਅਰਥ ਗੈਰ-ਅਪਰਾਧਿਕ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਸਿਵਲ ਅਦਾਲਤੀ ਕਾਰਵਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪੂਰਾ ਦੇਸ਼ ਇੱਕੋ ਮਹਾਂਦੀਪੀ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਸਿਵਲ ਕੋਡ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਵੇਲਜ਼, ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਿਵਲ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ‘ਡੈਲਿਕਟ’ (delict) ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਵੇਲਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ‘ਟੋਰਟ’ (tort) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵੀ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ। ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ ਦੇ ਵਿਵਾਦ ਕਾਨੂੰਨ ਵੱਲੋਂ ਬੱਝਣਯੋਗ ਮੰਨੇ ਗਏ ਵਾਅਦਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਸਹਿਮਤੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਕੀ ਕਿਸੇ ਸ਼ਰਤ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਹੋਈ, ਇਸ ਤੋਂ ਕੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕਿਹੜਾ ਉਪਾਅ ਢੁੱਕਵਾਂ ਹੈ। ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੀਤੇ ਸਿਵਲ ਗਲਤ ਕੰਮ ਨੁਕਸਾਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਪਰਵਾਹੀ, ਜਾਇਦਾਦ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ, ਗੁਆਂਢੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ, ਮਾਨਹਾਨੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੱਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦਖ਼ਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਹੀ ਨਿਯਮ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਾਇਦਾਦ ਅਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੇ ਵਿਵਾਦ ਮਲਕੀਅਤ, ਹੱਦਾਂ, ਲੀਜ਼, ਕਬਜ਼ੇ, ਮੁਰੰਮਤ ਜਾਂ ਕਬਜ਼ਾ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵੀ ਸਿਵਲ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅਕਸਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਦਾਲਤਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੈਸੇ, ਕਿਸੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੀ ਪੂਰਤੀ, ਜਾਇਦਾਦ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲੇ ਅਦਾਲਤੀ ਹੁਕਮ ਵਰਗਾ ਉਪਾਅ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਪਾਅ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਸਬੂਤ ਨਾ ਹੋਣ, ਉਹ ਅਨੁਪਾਤਹੀਣ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦਾਅਵਾ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਨਾਲ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਅਦਾਲਤ ਉਪਾਅ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਿਵਲ ਦਾਅਵਾ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਿਵਲ ਸਬੂਤ-ਮਿਆਰ ਅਧੀਨ ਆਪਣਾ ਮਾਮਲਾ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦਿਖਾਉਣੇ, ਗਵਾਹਾਂ ਦੇ ਸਬੂਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਨੇ ਅਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਸੰਬੰਧੀ ਅਦਾਲਤੀ ਹਦਾਇਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗੱਲਬਾਤ, ਵਿਚੋਲਗੀ, ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਨਿਪਟਾਰਾ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਝੌਤਾ-ਤਰੀਕੇ ਸਮਾਂ, ਖ਼ਰਚਾ ਅਤੇ ਤਣਾਅ ਘਟਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਮਝੌਤੇ ਨਾਲ ਅਜਿਹੇ ਵਿਹਾਰਕ ਹੱਲ ਵੀ ਨਿਕਲ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁਕਮ ਅਦਾਲਤ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੀ। ਸਿਵਲ ਮੁਕੱਦਮੇ ਵਿੱਚ ਫੀਸਾਂ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਖ਼ਰਚੇ, ਦੇਰੀ, ਹੁਕਮ ਲਾਗੂ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੁਲਾਂਕਣ ਵਿੱਚ ਸਬੂਤ, ਸਮਾਂ-ਸੀਮਾਵਾਂ, ਦੂਜੀ ਧਿਰ ਦੀ ਹੁਕਮ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਵੇਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਵਾਦ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲਿਜਾਣਾ ਫ਼ਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।