Украинала һайлауҙар

Һайлауҙар — Украина граждандарына дәүләт власы эшендә ҡатнашыу мөмкинлеге биргән конституцион ысул. Һайлаусылар кешеләрҙе йәки сәйәси исемлектәрҙе һайлай, ә һайланған органдарға тейешле ҡағиҙәләр нигеҙендә билдәләнгән мөҙҙәткә вәкәләт бирелә. Үҙәк һайлау комиссияһы, украинса Tsentralna vyborcha komisiia, — илдең төп һайлау органы. Ул күп һайлау процедураларын билдәләй йәки күҙәтә, һайлауҙарҙы ойоштороу стандарттарын тәьмин итә һәм рәсми һайлау мәғлүмәтен баҫтыра. Урындағы һайлау комиссиялары айырым биләмәләрҙә тауыш биреүҙе һәм һанауҙы ойошторорға ярҙам итә. Украинала һайлауҙарҙың төрлө төрҙәре үткәрелә. Президент һайлауҙары дәүләт башлығын, парламент һайлауҙары Верховна Рада депутаттарын, урындағы һайлауҙар урындағы советтарҙы һәм ҡайһы бер урындағы етәкселәрҙе һайлай. Был вазифалар өсөн бюллетень һәм тауыш һанау ысулы төрлө булырға мөмкин. Һайлау системаһында партия исемлектәре, территориаль округтар һәм ике турлы бәйге бергә ҡулланылырға мөмкин. Ябай итеп әйткәндә, ҡайһы бер кандидаттар туранан-тура һайлана, ҡайһы бер урындар партиялар алған тауыштарға ҡарап бүленә, ә беренсе турҙа бер кандидат та талап ителгән һөҙөмтәгә ирешмәһә, икенсе тауыш биреү үткәрелергә мөмкин. Тауыш биреү хоҡуғы һайлауҙа ҡатнашырға яраҡлы бәлиғ булған граждандар өсөн дөйөм, тауыш биреү хоҡуҡтары тигеҙ һәм бюллетень йәшерен була. Йәшерен тауыш биреү бер кем дә кешенең шәхси һайлауын күрә йәки көсләп әйттерә алмауын аңлата. Мәжбүр итеү, тауыш һатып алыу, ҡурҡытыу һәм һөҙөмтәләрҙе боҙоп күрһәтеү һайлауҙарға зыян килтерә. Тауыш бирер алдынан кеше ғәҙәттә тейешле һайлаусылар исемлегенә индерелергә һәм үҙенә беркетелгән һайлау участкаһында йә законлы рөхсәт ителгән тәртип буйынса тауыш бирергә тейеш. Һайлаусылар бюллетень ала, уны йәшерен урында билдәләй, һайлау йәшнигенә төшөрә һәм процесҡа ҡамасауламайынса уның ҡағиҙәләр буйынса барыуын күҙәтә ала. Тауыш биреү тамамланғас, участка хеҙмәткәрҙәре бюллетендәрҙе һанай һәм протоколдар төҙөй. Һайлау комиссиялары һөҙөмтәләрҙе берләштерә, документтар менән раҫланған ялыуҙарҙы ҡарай һәм мәғлүмәтте рәсми система аша тапшыра. Шунан вәкәләтле орган законлы тип танылған һөҙөмтәне иғлан итә. Партиялар, кандидаттар, күҙәтеүселәр, журналистар һәм һайлаусылар һайлауҙарҙың намыҫлы үтеүендә үҙ ролен уйнай. Граждандар программаларҙы сағыштыра, кандидаттар тураһында мәғлүмәтте тикшерә, дебаттарҙы ҡарай, хоҡуҡ боҙоуҙар тураһында хәбәр итә һәм вәғәҙәләрҙең тормошҡа ашырылыуын баһалай ала. Һайлау — тауыш биреү көнө менән генә сикләнмәй; ул шулай уҡ теркәлеүҙе, агитацияны, күҙәтеүҙе, һанауҙы һәм мөмкин булған яңынан ҡарауҙы үҙ эсенә ала. Ғәҙәттән тыш шарттарҙа, шул иҫәптән ғәҙәти һайлау процедураларын хәүефһеҙ үткәреп булмаған осорҙарҙа, Украинала махсус хоҡуҡи тәртиптәр ғәмәлдә. Шуға күрә һайлау ваҡытын һәм тәртибен ғәҙәти календарҙан сығып фаразлау урынына, ҡулланылыштағы конституция һәм һайлау ҡағиҙәләренә ярашлы тикшерергә кәрәк. Тотороҡло принцип шундай: һайлау законлы, хәүефһеҙ һәм тикшереп раҫларға мөмкин булған тәртиптә үтергә тейеш.