Afgʻonistonda sanʼat

Afgʻonistonda badiiy faoliyat juda turli shakllarda olib boriladi. Rasmiy infratuzilmaga Axborot va madaniyat vazirligi tarkibidagi Madaniyat va sanʼat boʻyicha oʻrinbosar vazirlik (Deputy Ministry of Culture and Arts), Milli Negaristan milliy galereyasi (Milli Negaristan National Gallery), Afgʻoniston milliy muzeyi, Gʻulom Muhammad Maymanagi sanʼat taʼlimi markazi, Kobul universiteti Tasviriy sanʼat fakulteti hamda Kobul universiteti va Kobul politexnika universitetidagi meʼmorchilik dasturlari kiradi. Xususiy akademiyalar, galereyalar, jamoa ustaxonalari, xonadonlardagi shogirdlik va internet yoki muhojirlik tarmoqlari bu imkoniyatlarni toʻldiradi. Mamlakat boʻylab rassomlarni roʻyxatga olish tizimi, mustaqil kasbiy vakillik, davlat moliyalashtirishi yoki keng qamrovli ommaviy foydalanish tizimi hujjatlashtirilmagan. Tasviriy sanʼatda rasm, miniatyura, xattotlik, haykaltaroshlik, dizayn va tikuvchilik kabi faoliyatlar qayd etilgan. Maymanagi markazi 2025-yilda 700 nafardan ortiq tinglovchi va 148 nafar bitiruvchi, shuningdek bepul kurslar haqida xabar bergan; qabul va amaldagi mavjudlikni har safar muassasaning oʻzidan tekshirish lozim. Milliy galereya faoliyatini davom ettirib, 2025-yilda Eron va Afgʻoniston hamkorligiga bagʻishlangan koʻrgazmada qatnashgan. Kobulda 2025-yil 24-fevraldan 2-martgacha sanʼat va fotografiya koʻrgazmasi boʻlib oʻtgan, uning taqdimoti amaldagi talablarga moslashtirilgan. Ayollar va qizlar taʼlim, harakatlanish, bandlik, jamoat oldida fikr bildirish va aralash jinsli ishtirok borasida ayniqsa katta toʻsiqlarga duch keladi. Musiqa, jumladan rabob (rabab) va uni yasash hunari, uzoq madaniy anʼanaga ega. 2024-yilda UNESCO rabob yasash va chalishni Insoniyat nomoddiy madaniy merosining reprezentativ roʻyxatiga kiritdi. Biroq 2021-yildan buyon ommaviy musiqa va musiqiy chiqishlar qattiq cheklangan; UNAMA ommaviy axborot vositalarida musiqa taqiqi ijro etilganini qayd etgan. Cholgʻu asboblari musodara qilinishi, chiqishlar esa hibsga olish yoki boshqa jazolarga sabab boʻlishi mumkin. Afgʻoniston milliy musiqa instituti Portugaliyaga koʻchganidan keyin muhojirlikda faoliyat yuritmoqda; shu sabab uning taʼlim va chiqish dasturlari Afgʻonistonda koʻrsatiladigan mahalliy xizmat hisoblanmaydi. Dariy va pushtu tillaridagi sheʼriyat, nasr, ogʻzaki anʼanalar, kutubxonalar va nashrlar adabiy ifodaning muhim shakllaridir. Nashrlar boʻyicha Madaniyat vazirligining nashrlar boʻlimi va ommaviy kutubxonalari murojaat qilish mumkin boʻlgan manbalardir. Mazmun shariat (Sharia) va islom madaniyati boʻyicha amaldagi talablarga mos boʻlishi kerak; ruxsatlar, oʻz-oʻzini senzura qilish va mahalliy talqin foydalanish imkoniyatini belgilashi mumkin. 2025-yilda xabar qilingan sheʼriyatga oid qoidani amalda qoʻllashdan oldin amaldagi rasmiy matn bilan solishtirish lozim. Ayol yozuvchi va shoirlarga taʼlim, harakatlanish va ishtirok etish cheklovlari ham taʼsir qiladi. Hozirda kino va sahna sanʼatining mamlakat boʻylab muntazam faoliyat yuritishi ishonchli tarzda hujjatlashtirilmagan. 2021-yilda eʼlon qilingan oʻn bir bandli koʻrsatma, jumladan, musiqa va ayollar ishtirokidagi filmlarni taqiqlash hamda mazmunni oldindan tekshirishni nazarda tutadi. Teatr, aktyorlik va qoʻshiqchilik ham shunga oʻxshash cheklovlarga duch keladi; 2023-yilda BMTning maxsus maʼruzachisi Hirotdagi teatr rejissyorining hibsga olinishi va 45 kundan keyin ozod etilganini hujjatlashtirgan. Shu sabab mustaqil film ishlab chiqarish, ommaviy namoyishlar va erkin sahna faoliyati jiddiy huquqiy, tashkiliy va shaxsiy xatarlarni oʻz ichiga oladi. Meʼmorchilikda dizayn va estetik amaliyot markaziy boʻlsa, u sanʼat tarkibiga kiradi. Biroq umumiy qurilish qoidalari va texnik ruxsatlar boshqa vakolatlar doirasidadir. Kobul universiteti meʼmorchilik boʻlimi va Kobul politexnika universitetida oʻqish imkoniyatlari bor, ammo toʻlovlar, qabul, kasbiy faoliyat, litsenziyalash va hududiy mavjudlik haqidagi maʼlumotlar muntazam eʼlon qilinmaydi. Dizayn, gilam va ipak ishlari, tikuvchilik, hunarmandchilik va anʼanaviy ishlab chiqarish rasmiy, xususiy yoki norasmiy tarzda oʻrgatiladi; sotuv va eksport shartlari joy va bozorga qarab farqlanadi. UNESCO madaniy ifodalar qatorida ipak toʻqish va Behzod miniatyurasini qayd etadi. Fotografiya 2008-yilgi Mualliflik huquqi qonunida himoyalangan asar sifatida koʻrsatilgan. Shu bilan birga, tirik mavjudotlarni suratga olish yoki tasvirga olish hamda tasvirlarni ommaga taqdim etish axloq va mazmun nazorati talablari asosida cheklanishi yoki turlicha ijro etilishi mumkin. Shu bois mualliflik huquqi bilan bir qatorda shaxsiy hayot, xavfsizlik va musodara xatarlarini ham hisobga olish kerak. Raqamli sanʼat boʻyicha mamlakat miqyosidagi shakllangan ommaviy taʼlim tizimi, moliyalashtiruvchi tashkilot, bozor tuzilmasi yoki muassasa ishonchli tarzda hujjatlashtirilmagan; foydalanish va xavfsizlik imkon bersa, xususiy, masofaviy yoki muhojirlikdagi faoliyat amaliy muqobil boʻlishi mumkin. Afgʻoniston milliy muzeyi madaniy buyumlarni yigʻadi, roʻyxatga oladi, saqlaydi va namoyish qiladi. Viloyat muzeylari, koʻchma muzey hamda restavratsiya, fotografiya, muzeyshunoslik va etnografiya boʻlinmalari bu ishni toʻldiradi, UNESCO va BMT dasturlari esa merosni muhofaza qilishni qoʻllab-quvvatlaydi. Afgʻonistonda hujjatlashtirilgan nomoddiy madaniy meros qatoriga, jumladan, 2025-yildagi Behzod miniatyurasi va 2024-yildagi rabob kiradi. Tarixiy maʼlumotlar faqat asrash va targʻib qilishni tushuntiradi; ular foydalanish va xavfsizlik sharoitlarini hozirgi baholash oʻrnini bosa olmaydi. Mualliflik huquqi toʻgʻrisidagi qonunda kitoblar, sheʼrlar, musiqa, audiovizual asarlar, rasm, dizayn, haykaltaroshlik, fotografiya, hunarmandchilik, sanoat sanʼati, folklor va kompyuter dasturlari sanab oʻtilgan. Qonun mulkiy va maʼnaviy huquqlarni belgilaydi hamda asarni Madaniyat vazirligida roʻyxatdan oʻtkazishga ruxsat beradi. Biroq qonun amaldagi de-fakto boshqaruvdan oldin qabul qilingan, shu bois hozirgi roʻyxatga olish va amaliy ijroni ishonchli deb boʻlmaydi. 2024-yil 21-avgustdagi Fazilatni targʻib qilish va illatning oldini olish toʻgʻrisidagi qonun (Law on the Promotion of Virtue and Prevention of Vice), jumladan, rasmiy talqinga koʻra shariatga zid, musulmonlarni haqorat qiluvchi yoki tirik mavjudotlar tasvirlangan nashr va media mazmunini taqiqlaydi. Ijro uchun 34 viloyatning 28 tasida qoʻmitalar va qariyb 3 300 nafar inspektor borligi xabar qilingan; talqinga qarab qoidabuzarlik uch oygacha qamoq, mulkka zarar yetkazish yoki boshqa sanksiyalarga olib kelishi mumkin. Ijro hududlar boʻyicha farqlansa-da, ruxsat etilmagan yoki nomaqbul deb topilgan mazmun uchun xatar yuqoriligicha qoladi. Taʼlim, koʻrgazma, moliyalashtirish, mualliflik huquqini roʻyxatga olish yoki muzeyga kirish uchun mamlakat boʻylab ishonchli eʼlon qilingan yagona tarif yoki koʻrib chiqish muddati yoʻq. Xususiy xarajatlar muassasa, materiallar, joy va ish koʻlamiga bogʻliq; koʻrgazmalar alohida tadbir rejalariga muvofiq oʻtkaziladi. Ayollar uchun takliflar, yopiq guruhlar, uyda taʼlim, talablarga mos tasviriy sanʼat, anʼanaviy hunarlar, masofaviy raqamli ish va afgʻon muhojirlik muassasalari amalda foydali boʻlishi mumkin, ammo bunday imkoniyat borligi huquqiy xavfsizlikni anglatmaydi. Maʼlumotlar 2026-yil 4-sentabr holatiga tegishli; talablar oʻzgarishi mumkinligi sababli ularni masʼul muassasa yoki mahalliy manbadan qayta tekshiring.