په افغانستان کې د مهارتونو لوړول

افغانستان د مهارتونو لوړولو یو موحد ملي سیسټم نه لري. تخنیکي او حرفوي زده‌کړه او روزنه (TVET) رسمي، غیررسمي او غیرمسلکي لارې رانغاړي. رسمي TVET تر ډېره د لومړنۍ روزنې لپاره دی؛ نو د لویانو، بېرته راستنېدونکو او د موخو له مخې د مهارتونو د ودې لپاره غیررسمي کورسونه، د ټولنې پر بنسټ پروګرامونه، د کارځای شاګردۍ او د ښوونکو روزنه په ځانګړي ډول مهم دي. د تخنیکي او حرفوي زده‌کړې او روزنې اداره (TVETA) رسمي TVET او لنډ حرفوي کورسونه څاري. په ۲۰۲۴ کال کې ۳۵۷ دولتي بنسټونه ثبت شوي؛ د هماغه کال لپاره په رسمي سکتور کې خصوصي بنسټونه صفر راپور شوي وو. د کار او ټولنیزو چارو وزارت (MoLSA) تر عمل‌کېدونکي مسؤلیت لاندې د مهارتونو د پراختیا عمومي ریاست شاوخوا ۴۲ دولتي او شاوخوا ۳۵۰ خصوصي د غیررسمي روزنې انسټیټیوټونه هم لري؛ د دې شمېرې لپاره یو شان مرجع نېټه نشته. د پوهنې وزارت، یونسکو، یونیسف، ملي شریکان، نادولتي مؤسسې، خصوصي وړاندې کوونکي، کارورکوونکي او بازار هم د مهارتونو د لوړولو فرصتونو کې ونډه لري. سواد او د عاید اړوند مهارتونه د ګډون مهم پیل‌ځای دی. د ۲۰۲۳ کال راهیسې د ځوانانو او لویانو د سواد او بنسټیزې زده‌کړې پروګرام (YALBE) په ۲۰ ولایتونو کې تر ۲۵٬۰۰۰ زیات ځوانان او لویان چې لږ یا هېڅ سواد نه لري، تر پوښښ لاندې راوستي؛ تر ۶۰ سلنې زیات یې ښځې یا تنکۍ نجونې وې. د ۲۰۲۲ څخه تر ۲۰۲۵ مودې لپاره ۵۶٬۱۰۹ شمولیتونه راپور شوي. له دې ډلې ۵۳٬۸۶۰ کسانو لومړۍ کچه، چې نږدې د درېیم ټولګي له زده‌کړې سره برابره ده، او ۲٬۲۴۹ کسانو دویمه کچه، چې نږدې د شپږم ټولګي له زده‌کړې سره برابره ده، بشپړه کړې. د پروګرام راپور شوي شمېرې د یوه واحد ملي ټولټال په توګه مه جمع کوئ. د مهارتونو وده او سواد لوستل او شمېرل د بازار اړوند عاید رامنځته کوونکو مهارتونو، ټولنیزو او ژوند مهارتونو، او د سوداګرۍ له بنسټیز مدیریت سره یوځای کوي. بېلګې یې ګنډل او ګلدوزي، د چرګانو ساتنه، د شاتو مچیو روزنه، د کب، لبنیاتو او خوړو پروسس، د سبزیو کرنه او لومړنۍ مرستې دي. د ۲۰۲۴ څخه تر ۲۰۲۶ پورې د یونسکو یوې پروژې پلان درلود چې په لسو ولایتونو کې ۱۰٬۰۰۰ زده‌کوونکي تر پوښښ لاندې راولي؛ د ۲۰۲۵ څخه تر ۲۰۲۶ پورې د اروپايي ټولنې او یونسکو یوې جلا پروژې پلان درلود چې په پنځو ولایتونو کې ۷٬۵۰۰ ځوانان او لویان ورسېږي. د کار او ټولنیزو چارو وزارت حرفوي مرکزونه په ځینو بېلګو کې شپږ میاشتني کورسونه وړاندې کوي چې نظري او عملي زده‌کړه سره یوځای کوي او سند ورکوي. د ۲۰۲۶ کال په جنورۍ کې په کابل کې د ګنډلو، د ودانیو برېښنايي کار، فلزکارۍ، کمپیوټري غوښتنلیکونو، نل‌لیکنې او ترمیم په برخو کې د کورسونو د بشپړېدو راپور ورکړل شو. دغه بېلګې ځانګړي فرصتونه ښيي، نه ملي ټولټال. غیررسمي لارې لکه شاګردي معمولاً پر کارځای یا خصوصي وړاندې کوونکي تکیه کوي؛ لاسرسی، د روزنې کیفیت، بشپړېدل او پېژندنه پکې په ځانګړي ډول ډېر توپیر لري. د ښوونکو مسلکي وده هم اړونده ده. د یونسکو په ملاتړ د ښوونکو د لومړنۍ او دوامدارې روزنې اقدامات ټولو ۳۴ ولایتونو ته پراخ شوي او د خدمت مخکې او د خدمت پر مهال ملاتړ رانغاړي. د معلولیت لرونکو کسانو لپاره TVETA د ړندو او کڼو زده‌کوونکو ځانګړي مرکزونه او پروګرامونه لري، چې بریل او اشارынښه پکې شامل دي؛ خو دغه فرصتونه په ځانګړو ځایونو کې متمرکز دي. لاسرسی د پروګرام له مخې توپیر لري. د سواد او مهارتونو پروګرامونه ډېر ځله ځوانان او لویان چې لومړنۍ زده‌کړه یې محدوده وي، بېرته راستنېدونکي، کوربه ټولنې یا اقتصادي اړتیا لرونکي کسان په نښه کوي؛ په ډېرو پروژو کې ښځو او نجونو ته لومړیتوب ورکول کېږي. د انفرادي حرفوي پروګرامونو لپاره، لکه د یونیسف ځینې وړاندیزونه، د ۱۵ څخه تر ۲۵ کلونو عمر او ثابته شوې اقتصادي اړتیا پرېکنده کېدای شي. د کار او ټولنیزو چارو وزارت کورسونه د داخلې ازموینه یا ټاکنه غوښتلای شي. بېوزلي، واټن، امنیتي وضعیت، د زده‌کړې د ځایونو او توکو نشتوالی، او انټرنېټ ته محدود لاسرسی ګډون محدودوي. ښځې او نجونې په بالفعل ډول له شپږم ټولګي پورته رسمي زده‌کړو ایستل شوې دي؛ له ۲۰۲۲ کال راهیسې لوړو زده‌کړو ته لاسرسی هم په بالفعل ډول ورته بند دی. د خوندي ځایونو د ټولنې او عاید اړوند کورسونه ښايي سیمه‌ییز بدیل وي، خو د ګډون ضمانت نه کوي. د حرفوي مهارتونو د لوړولو لپاره د کورس، د معاش لرونکي رخصت، د زده‌کړې واوچر یا د عامه لګښت پوښښ ملي قانوني حق مستند شوی نه دی. د کورس له مخې سند TVETA، MoLSA یا اړوند وړاندې کوونکی ورکوي. د نادولتي مؤسسو او شاګردۍ سندونه په هر ځای کې په یو شان نه پېژندل کېږي. د پروګرام له مخې ګډونوال باید د حاضري، عملي ازموینو، د چلند اصولو او سیمه‌ییزو امنیتي شرایطو پابند وي. د فیسونو ملي اوسنی جدول نشته. د دولت یا تمویلوونکي په مالي ملاتړ پروګرامونه ډېر ځله د کورس لګښت پوښي او ښايي مواد، تجهیزات یا وظیفه هم ورکړي. د خصوصي کورسونو فیس د وړاندې کوونکي له مخې توپیر لري. د بېلګې په توګه، په هرات کې یوه شپږ میاشتنی پروژه د میاشتې ۶٬۴۰۰ افغانۍ وظیفه لرله؛ دا عمومي قاعده نه ده. لنډ TVET کورسونه عموماً له درېو تر دولسو میاشتو وي او شپږ میاشتې عامې دي. د سواد او مهارتونو پروګرامونه د ډلې او پروژې له مخې توپیر کوي؛ راډیو، ټلوېزیون، واټس‌اپ او د انټرنېټ پرته هم کارېدونکي زده‌کړیز پلېټفارمونه هغه وخت انعطاف‌منه زده‌کړه ممکنوي چې تګ راتګ یا نښلون محدود وي. پیل او دوام د تمویل، امنیتي وضعیت او ولایتي منظورۍ پورې تړلای شي.